Groteskowa absurdalność świata w "Tangu"

Groteskowa absurdalność świata Tango jest utworem pokazującym w groteskowym wykrzywieniu miejsce i znaczenie intelektualisty w świecie ogołoconym z zasad porządkujących, pozbawionym wartości moralnych. Próba przy¬wrócenia dawnych reguł współżycia w „mikrospołeczeństwie”, jakim jest rodzina, to zarazem staranie o przywrócenie wolności w jej właściwym sensie – nie jakiejś totalnej i absurdalnej w swoich roz¬miarach. Absolutna wolność, lansowana, a nawet bezwzględnie narzucana domownikom, staje się przyczyną odczuwania stanu zniewolenia. Groteskowo przesadna i wyolbrzymiona ponad wszelką miarę swoboda w gruncie rzeczy – paradoksalnie – ogranicza: nie można się sprzeciwiać tej modnej w domu Stomila koncepcji życia. Ta niemożność jest dostrzegana przede wszystkim przez Artura, cho¬ciaż w pewnym momencie i wuj Eugeniusz się na nią uskarża. Przymus wolności zniewala bohaterów i niszczy samą ideę. To absurdalne zjawisko ostatecznie prowadzi do całkowitego zaprzeczenia swobody. Władzę przejmuje Edek, który natychmiast realizuje zamysł rządów totalitarnych. Karykaturalnie wyolbrzymione wyobrażenia o prawdziwej wolnoś¬ci prowadzą do innej skrajności: utraty swobody. Śmierć Artura, rzecznika odnowy dawnych form (wśród nich przywrócenia pojęciu wolności jej właściwego sensu), jest ofiarą równie absurdalną jak zjawisko, przeciwko któremu występuje. Zbyt luźne stroje zastępują teraz nadmiernie sztywny gorset i za ciasna marynarka. Zwycięstwo siły fizycznej nad intelektualną refleksją to znak, co naprawdę liczy się w społecznych układach. Mit wszechogarniającej wolności upadł w konfrontacji z realiami życia: silny i nieokrzesany Edek przywraca porządek w domu Stomila, nie inteligent i idealista – Artur. Wszystko to odbywa się za przesłoną groteski. Kiedy czytelnik lub widz przygląda się lansowanej przez Stomila i Eleonorę idei wolności, bez trudu dostrzega jej absurdalne kształty i rozmiary. Kiedy śledzi metody odnawiania formy, proponowane przez Artura, zauważa, że są one odpowiednikiem tamtego absurdu. Wreszcie finałowe zwycięstwo Edka i zupełnie nieoczekiwany kierunek „odnowy” rzeczywistości ma także podobny charakter. Powrót do sytuacji, w której marzenia o wolności mogą na nowo wzrastać i się rozwijać, jest znakiem beznadziejnego błędnego koła, napędzającego sprężynę życia społecznego. Usilne zatem kreowanie formy wbrew i na przekór rzeczywistości musi prowadzić do absurdu – logicznie, konsekwentnie, nieuchronnie. I absurd tak wynikły miewa też postać zbrodniczą. Artur dociera więc do absurdu i zbrodni w swoim finalnym „wzlocie” nietzscheańskim, faszystoidalnym. Tutaj objawia się też nareszcie jako zwyczajny demagog, chociaż do końca nie cyniczny. Absurd jest tedy znowu i raz jeszcze u Mrożka punktem dojścia kon¬strukcji dramatycznej i logicznej [...].6