"Pieśń filaretów" Adama Mickiewicza

Pieśń filaretów Pieśń filaretów została napisana, podobnie jak Oda do młodości, w grudniu 1820 r. Jeżeli trzymać się ściśle umownej daty zapoczątkowania nowego okresu literackiego (1822), utwór ten również wyprzedza epokę romantyzmu. Jeśli chodzi o formę, pozostaje on pod wpływem poetyki klasycznej, choć pojawiają się elementy nowatorskie w zakresie słownictwa i stylu. Utwór liczy 14 regularnych czterowersowych strof. Maria Dłuska, badacz wersyfikacji dzieł Adama Mickiewicza, zauważa nowatorskie wartości tego utworu na tle poezji czasu, w którym powstał: Nowatorstwo Mickiewicza nie było gwałtowne. Ale odrębność jego zaznaczyła się od razu. Wydaje się, że najwcześniejszym jego sylabotonicznym utworem jest Pieśń filaretów. Utwór pieśniowy, a więc przyjmujący dla swego sylabotonizmu legitymację meliczną [...].4 Jeden z pierwszych znanych tekstów Mickiewicza ujawnił więc sprawność warsztatu poetyckiego i próbę przełamania dotychczasowych modeli wersyfikacyjnych. Pieśń filaretów i Oda do młodości – wiersze napisane w ciągu jednego miesiąca są zaskakująco odmienne w formie, wymowie i nastroju, chociaż podobne w dążeniu do odnowy kostycznych literackich struktur poetyckich. Oda wydaje się spokrewniona z utworami pisanymi w stylu retoryki klasycznej a zarazem buńczuczna i rewolucyjna w wezwaniach do starań o odnowę świata i odzyskanie wolności, zaś Pieśń sięga do tradycji poezji anakreontycznej. Taką sugestię podsunął sam autor, nazwał bowiem pierwotnie ten utwór Anakreontykiem.5 Nawiązanie do tematyki i stylu wierszy poety starożytnej Grecji (VI w. p.n.e.), Anakreonta, widoczne jest już w pierwszych wersach. Piewca wina i miłości, jak nazywano Anakreonta, znalazł tu naśladowcę, który tyleż korzystał z reguł tejże poezji dworskiej, ile je przełamywał na rzecz ukazania także innych wartości towarzyskich spotkań. Nie tylko wino i zabawa powinny jednoczyć młodych, ale także troska o sprawy, które nigdy nie powinny być odsuwane na dalszy plan. W Pieśni filaretów pojawia się stały rekwizyt charakterystyczny dla spotkań biesiadnych – czara. Zaraz jednak podmiot liryczny wyjaśnia, że jej zawartość to polski miód i dodaje, że ma ona zachęcać do śpiewu narodowego i zacieśniać braterskimi więzami narodową wspólnotę. Hej, użyjmy żywota! Wszak żyjem tylko raz; Niechaj ta czara złota Nie próżno wabi nas [...] Po co tu obce mowy, Polski pijemy miód; Lepszy śpiew narodowy I lepszy bratni ród. Oprócz „treści narodowych” do głosu dochodzą spostrzeżenia, które dwa lata później z wielką siłą powrócą w wielu miejscach tomu Ballady i romanse: Cyrkla, wagi i miary Do martwych użyj brył; Mierz siłę na zamiary, Nie zamiar podług sił. Bo gdzie się serca palą, Cyrklem uniesień duch, Dobro powszechne skalą, Jedność większa od dwóch. Potrzeba dostrzeżenia ducha, uczuć, elementów, które pozwalają uzupełnić racjonalne myślenie dające się zastosować w nauce o pierwiastek siły duchowej zdolnej w imię dobra narodu zjednoczyć wszystkich we wspólnym działaniu. Jedność większa od dwóch – to opinia prawdziwa, choć niezgodna z poglądem nauki. Właśnie w jedności kryje się szansa na to, by przywrócić ojczyźnie wolność. Wcześniejsze strofy przywołują postaci sławnych fizyków, Archimedesa i Newtona, i pokazują, że zdobycze nauki nie wystarczają człowiekowi, nie zapewniają mu szczęścia. Tylko oparty na więzach przyjacielskich bratni związek i wspólna praca na rzecz ogólnego powodzenia może dać prawdziwą satysfakcję. Pieśń filaretów powstała z ducha spotkań towarzyskich organizowanych przez grono przyjaciół z tajnej organizacji studenckiej. Właśnie w takich okolicznościach, popijając wino, śpiewając narodowe pieśni, sięgając do wybranych faktów z historii i czytając poezję, młodzież podsycała swoje patriotyczne uczucia i planowała różne przedsięwzięcia. Przeciwwagą tego tekstu, jeśli chodzi o nastrój, jest spotkanie w celi Konrada w III cz. Dziadów, gdzie w wigilijny wieczór spotykają się aresztowani spiskowcy, by rozważać swoją sytuację, wymienić opinie i informacje oraz świętować ten szczególny dzień. Pozornie błahy temat – spotkanie młodych, zabawa i flirt – przeradza się w refleksję o większym ciężarze semantycznym. Forma utworu nawiązując do prostych rymów pieśniowych. Sylabotoniczny tok wiersza, jego nastrój i zabawa jako tło uwag na tematy „narodowe” odróżnia go od tak bliskiej, jeśli wziąć pod uwagę czas powstania, Ody do młodości. To spostrzeżenie dość kategorycznie ujmuje Maria Dłuska: I tak studencka piosenka przy szklance wina, Hej, użyjmy żywota... beztrosko sypie męskimi rymami, ale nie ma ich w Odzie do młodości. Gryw nad poziomy jest czymś zbyt wielkim i zbyt doniosłym na to, żeby się operetkowym rymem wypowiadać.6 Wezwania do używania życia są tu zarazem apelem o wspólne działanie – do takiego wniosku skłania także forma gramatyczna tych struktur składniowych podporządkowana pierwszej osobie liczby mnogiej. Podmiot liryczny zachęca do korzystania z wzorów propagowanych przez dzieła antyku: Byś bawił się jak Greki, A jak Rzymianin bił. Oprócz umiejętności walki potrzebne jest prawo normujące życie społeczne po odzyskaniu wolności, stąd zaproszenie do bratniej wspólnoty prawników. Wezwanie do czynu zbrojnego kryje się w lapidarnym stwierdzeniu: Wymowa wznieść nie zdoła Dziś na wolności szczyt. Postulowane wartości, na których powinno opierać się wszelkie działanie, to przyjaźń, miłość, jedność, zapał młodzieńczy (gdzie się serca palą). Pieśń filaretów – utwór pozornie o charakterze rozrywkowym zawiera w sobie treści ważkie i doniosłe, wskazuje drogę do uzyskania szczęścia narodowego, zwraca uwagę, że zależy ono także od dojrzałej postawy młodzieży.