"Mistrz i Małgorzata" - okoliczności powstania powieści

Okoliczności powstania i praca nad powieścią. Praca nad Mistrzem i Małgorzatą trwała bardzo długo – prawie trzynaście lat. Autor rozpoczął to dzieło w końcu 1928 r. Powieść nieustannie pochłaniała jego uwagę, stale coś dodawał, zmieniał, poprawiał. Ostateczna wersja powstała już na łożu śmierci. Osłabiony pisarz, świadom swojego stanu (był przecież lekarzem), dyktował żonie, Helenie, fragmenty utworu. Niektóre części niepokoiły autora, skłaniały do ponownej weryfikacji, do niektórych elementów obrazu Moskwy i jej społeczeństwa rzeczywistość dorzucała dodatkowe szczegóły. Pewnym przeróbkom i uściśleniom podlegały również fragmenty „diabelskie”, ujawniające mechanizmy działania zła w świecie. Nowe spostrzeżenia i refleksje, głębsze przemyślenia i bardziej przejrzyste ujęcie owej mrocznej wizji miasta opętanego przez siły nieczyste, wrogie spokojnej egzystencji, a może – dzięki swojej bezwzględności – mające zdolność uporządkowania pewnych spraw, oczyszczenia świata z elementów niespójnych oraz nieodpowiedzialnych, zakłamanych ludzi, a więc, paradoksalnie – porządkujące wzajemne relacje. Michał Bułhakow wiązał z Mistrzem i Małgorzatą szczególne plany – chciał ujawnić nowe zasady rządzące moskiewskim światkiem w konfrontacji z jednoznacznością prawdy i zła. Szeroki kontekst znaczeniowy dla ukazania zmagających się żywiołów współczesności pogłębia interpretację zdarzeń, wskazuje odwieczne ścieranie się przeciwstawnych mocy i celowość tych wysiłków. Historia Jeszui i Piłata odżywa w każdej rzeczywistości, ciągle aktualna jest też potrzeba odkupieńczej ofiary, której cel wyraża się w chęci starcia grzechu – zniszczenia zła. Sytuacja polityczna, w jakiej znalazła się Rosja dzięki „dobrodziejstwom” nowego ustroju, miejsce literatów, konsekwencje mecenatu totalitarnego państwa, z którego pod przymusem korzystali artyści, to czynniki wzmagające moc wyrazu najsłynniejszej powieści Bułhakowa. Osobiste przeżycia autora, wyobcowanie we własnym kraju, odrzucenie i opluwanie przez oficjalną krytykę jego utworów, wreszcie nędza, kiedy pozostał bez środków do życia, pozwalają odnaleźć na kartach powieści obraz zła w indywidualnym a więc najbardziej dotkliwym, wymiarze. Długoletnia praca nad dziełem była też zapewne wynikiem zakazu publikacji utworów Bułhakowa. Nie mając perspektywy publikacji, ciągle wracał do Mistrza i Małgorzaty. Te powroty wzmogły się wraz ze świadomością choroby i perspektywą śmierci. Kolejne etapy pracy nad powieścią przedstawia w monografii Mistrz i diabeł4 Andrzej Drawicz, badacz literatury rosyjskiej. Można się z niej dowiedzieć o tym, że niektóre fragmenty autor poprawiał wielokrotnie – siedem, osiem razy. Szczególnie zależało mu na opublikowaniu właśnie tego utworu. Ostatnie dni były nieprzerwanym pasmem wielkiego cierpienia. [...] Żona złożyła obietnicę, że opublikuje Mistrza i Małgorzatę; „a on – jak zapisała – słuchał dość przytomnie i uważnie, a potem powiedział: żeby wiedzieli... żeby wiedzieli”.5 Jednak znaczenie powieści doceniali także decydenci w świecie wydawniczym. Mimo usilnych starań żony autora powieść ukazała się dopiero po zmianach, jakie nastąpiły w kraju, gdy umarł Stalin. Zaraz po śmierci autora powołano specjalną komisję, która miała zająć się publikacją jego dzieł (o Mistrzu i Małgorzacie wtedy jeszcze nie mówiono). Po kilkunastu latach zdecydowanych zakazów i utrudnień, doceniono talent Bułhakowa. Wydarzenia wojenne stały się jednak znaczącą przeszkodą w spełnieniu wydawniczych planów. Czas powojenny również nie sprzyjał realizacji tych projektów. Helena Bułhakowa przechowywała i strzegła tekstów męża, przygotowywała je do druku i starała się o publikację. Dotyczyło to zwłaszcza Mistrza i Małgorzaty – utworu szczególnie poleconego jej uwadze przez umierającego autora. Sześć lub siedem razy podejmowała próbę wydania powieści, za każdym razem bezskutecznie. Los dzieł Bułhakowa odmienił się po wypowiedzi o nim przedstawionej na II Zjeździe Pisarzy (1954) przez znanego krytyka Wieniamina Kawierina. Na sceny wszedł utwór Dni Turbinów, opublikowano opowiadania i dramaty. Mistrza i Małgorzatę wydano na przełomie lat 1966 i 1967. Wcześniej powieść poznali tylko przyjaciele autora i nieliczne grono osób z najbliższych mu kręgów. Utwór odnoszący się do rzeczywistości rosyjskiej sprzed trzydziestu lat odebrano jako obraz i ocenę aktualnej sytuacji. Fabuła wtopiona w filozoficzne rozważania o zmaganiu się dobra ze złem nabrała uogólnionego, uniwersalnego wydźwięku. Okoliczności i czas powstania dzieła oraz zmaganie się autora z ową niesamowitą rzeczywistością sprawiły, że nawet odrealnione, fantastyczne sceny „diabelskie” czytelnik odbiera jako dotyczące go wczoraj i dziś, a także – zapewne – kształtujące obraz przyszłości. Wieloletnia praca Bułhakowa nad powieścią jego życia dowodzi, jak wielkie nadzieje wiązał z jej oddziaływaniem. Do dziś jest to utwór, który nie poddaje się łatwym interpretacjom, zmusza do refleksji, skłania czytelnika do zastanowienia się nad jego udziałem w kreowaniu rzeczywistości, w jakiej przyszło mu żyć. Obraz totalitarnego państwa i przemożnego zła działa na wyobraźnię i nie pozostawia czytelnika obojętnym na postawione tu zagadnienia i pytania.