"Makbet" w teatrze

Makbet w teatrze Makbet należy do najczęściej inscenizowanych utworów Williama Szekspira. Swoje powodzenie zawdzięcza przede wszystkim uniwersalnej problematyce i interesującej formie. Przejmujące studium zła utożsamianego ze zgubną żądzą władzy rozgrywa się w duszy głównego bohatera. Zdarzenia i obrazy budujące akcję osadzone są w atrakcyjnych pod względem teatralnym miejscach: tajemnicze, ponure wrzosowisko, obóz wojskowy, komnaty i dziedziniec zamczyska. Szekspir zadbał o konsekwencje w spójnym komponowaniu poszczególnych scen, w których przestrzeń, atmosfera, warstwa dźwiękowa i przeżycia bohaterów ściśle z sobą współgrają. Interesująca jest także językowa strona utworu: wiersz biały uzupełnia proza, która ma za zadanie jeszcze bardziej zbliżyć kwestię do mowy potocznej. Makbet cieszył się zainteresowaniem zespołów teatralnych, był wielokrotnie przerabiany i tłumaczony na wiele języków. Powodzenie sztuki znacznie wzrosło w okresie romantyzmu, kiedy ożywiło się zapotrzebowanie na dzieła o rozterkach moralnych, przedstawiające ściernie sie dobra i zła oraz problemy dotyczące sprawowania władzy. Ważnym argumentem była folklorystyczna proweniencja niektórych postaci i sposobu ujmowania zagadnienia sprawiedliwości ludowej. Jak już wspominaliśmy, dokładna data premiery nie jest znana. Przypuszczalnie był to rok 1606. Jako pewnik można przyjąć, że w 1611 r. Makbet został wystawiony przez londyński teatr „The Globe”, z którym dość blisko związany był autor sztuki (tu najczęściej wystawiał swoje utwory)9. Te pierwsze realizacje zapoczątkowały sceniczne dzieje słynnej tragedii władzy. Prezentację dziejów scenicznych Makbeta, ograniczoną niewielkimi rozmiarami opracowania, sprowadzimy tu przede wszystkim do najważniejszych informacji dotyczących polskiej recepcji. Oczywiście, zanim tragedia weszła na nasze sceny, była tłumaczona. Pierwszy przekład z oryginału na język polski, dokonany przez ks. Ignacego Hołowińskiego (pseudonim: Kefaliński), powstał w 1841 r. w Wilnie. Wcześniej próbowano próby tłumaczenia obcych przeróbek. Wśród nich znaczące były polskie wersje adaptacji F. Schillera – Jana Nepomucena Kamińskiego, 1805 i Stanisława Regulskiego, 1812. Z czasem utwór Szekspira stawał się coraz bardziej atrakcyjny dla zespołów teatralnych i powstawały kolejne przekłady różnych przeróbek: Franciszka Gąsiorowskiego (1829), Ludwika Osińskiego (ok. 1825), Lesława Łukaszewicza (1837). Krążyło też kilka tłumaczeń fragmentarycznych, n. In. Juliusza Słowackiego, Stanisława Koźmiana, Ludwika Hieronima Morstina10. Od 1841 r. Makbeta przekładano na język polski wielokrotnie (J. Komorowski w 1989 r. podał informacje na temat 18 tłumaczeń, oceniając je pod względem wierności oryginałowi i jakości literackiej). Dokonywali ich najczęściej ludzie związani z literaturą i teatrem. Są wśród nich: Andrzej Edward Koźmian, Józef Paszkowski, Jan Kasprowicz, Krystyna Berwińska, Bohdan Korzeniewski, Jerzy Stanisław Sito, Maciej Słomczyński. Najlepsze opinie zyskała sobie, do dziś często wznawiana i będąca podstawa wielu inscenizacji, wersja Józefa Paszkowskiego (do której odwołujemy się w tym opracowaniu) po raz pierwszy opublikowana w czasopiśmie „Biblioteka Warszawska” w 1857 r. Jest ona stale powielana w różnych serialach specjalizujących się w wydawaniu lektur szkolnych. Właśnie Józef Paszkowski opracował rodzaj polskiego odpowiednika wiersza szekspirowskiego, który później upowszechniono w tłumaczeniach innych dzieł tego autora: bezrymowego jedenastozgłoskowca. Jak widać z tego pobieżnego spojrzenia na przedmiot naszych rozważań, największym zainteresowaniem cieszył się Makbet w epoce romantyzmu. Wtedy też publikowano pierwsze wypowiedzi historyków literatury o tym szczególnym dziele. Fascynowało ono dlatego, że przedstawiało emocje, przeżycia i namiętności ukazane w scenerii bliskiej upodobaniom romantyków. W teatrze polskim Makbet był wystawiany jakby w dwu etapach: przed pojawieniem się teatralnie atrakcyjnego przekładu z oryginału wystawiano przeróbki niemieckie albo francuskie, zaś później – od 1859 r. – polskie wersje oparte bezpośrednio na dziele Szekspira. Prapremiera polska (wykorzystująca tłumaczenie J. N. Kamińskiego) odbyła się w 1805 lub 1806 r. w Kamieńcu Podolskim. Później różne wersje utworu przedstawiano we Lwowie i w Warszawie. Jednak prawdziwym wydarzeniem była inscenizacja Ignacego Kalicińskiego w teatrze hr. Skarbka we Lwowie oparta na przekładzie S. Koźmiana dokonanym z oryginału (później wykorzystanym w spektaklach krakowskim i poznańskim). Wiek XIX – „epoka gwiazd” – traktował tragedie Szekspira jako dobry materiał dla popisów aktorskich. Pod tym względem na czoło wysunęła się rola Lady Makbet, choć i odtwórcy tytułowego bohatera mieli wielkie pole do pokazania swoich umiejętności. Do najsłynniejszych interpretacji postaci Lady Makbet należą kreacje Heleny Modrzejewskiej, Stanisławy Wysockiej, Zofii Kucówny, Magdaleny Zawadzkiej, Joanny Szczepkowskiej. Makbeta grali m. in. Tadeusz Łomnicki i Daniel Olbrychski. Wysiłek reżyserowania Makbeta podejmowali: Lidia Zamkow, Adam Hanuszkiewicz, Stanisław Hebanowski, Andrzej Wajda i inni. Sceniczne dzieje tego utworu w Polsce to ogromny rozdział historii teatru, którego nie sposób streścić w małej formie. Dość wspomnieć, że do chwili obecnej tragedia Szekspira cieszy się dużym zainteresowaniem ze strony realizatorów teatralnych, aktorów i widzów. Makbet stał się też punktem odniesienia dla twórców literatury. Tu także można mnożyć przykłady. Poprzestańmy jedynie na wskazaniu autorów i tytułów utworów, które nawiązują do Makbeta. Juliusz Słowacki w wierszu List do Aleksandra H. Nazywa dzieło Szekspira granitową piramidą zbrodni. Stanisław Wyspiański rozpoczyna utwór pt. Hamlet słowami: Hej, ta korona coś ciąży – Makbecie! / O krew ta ciąży przelana? Wiersz – wbrew tytułowi – poświęcony jest refleksji o Makbecie. Interesująca forma i interpretacja tragedii Szekspira godna jest polecenia jako przykład nawiązania do twórczości tego autora. Ciekawymi propozycjami-komentarzami są utwory poetyckie Jana Lechonia Do Szekspira, Stanisława Balińskiego Niebo Szekspira, Jana Kulki Makbet w przededniu rocznicy urodzin11. Makbet trwale zapisał się w historii literatury (przekłady, nawiązania) i teatru polskiego (także Teatru Telewizji, mającego szczególnie wielkie możliwości upowszechnienia dramatów). Liczba tłumaczeń i stale rosnąca liczba inscenizacji są wymiernym dowodem powodzenia tego utworu w Polsce.