Różne aspekty cierpienia w literaturze



9. Temat: Różne aspekty cierpienia w literaturze. Cierpienie jest nieodłącznym towarzyszem człowieka – swoistym synonimem człowieczeństwa - któż z nas, bowiem nie zna jego smaku? Cierpimy, gdyż jesteśmy ludźmi, obdarzonymi uczuciami, które można zranić i ciałem równie podatnym na ból. To właśnie dzięki niemu uczymy się patrzyć na świat z nowych perspektyw, lepiej rozumieć innych, stajemy się bogatsi o nowe doświadczenia i wartości. Wpisane w nasze życie, cierpienie może nas uszlachetnić, może też nas złamać i zniszczyć. Literatura bywa często zapisem naszej codzienności, nic dziwnego, że motyw cierpienia jest w niej tak często przywoływany. Cierpienie zwykliśmy traktować jako coś bardzo osobistego – często dramat poszczególnej jednostki. Taka osobista tragedia znalazła swoje odbicie w literaturze między innymi w podaniu o Korze i Demeter. Dzięki niemu uzmysławiamy sobie, jaki ból musi odczuwać matka po stracie swojego dziecka. Kora – córka Demeter – przez własną lekkomyślność porwana zostaje przez władcę piekieł – Hadesa, i zmuszona jest pozostać w podziemiach, z dala od matki. Nieszczęśliwa bogini plonów i urodzaju przyobleka się w żałobę i rusza na poszukiwanie dziecka. Znamienne jest, że wraz z Demeter cierpi cała przyroda. Historia matki i córki kończy się szczęśliwie. Mogą cieszyć się swoją obecnością przez większą część roku. Cierpienie w tym micie jest odzwierciedleniem miłości, jaka łączy rodziców i dzieci. W ten sam sposób cierpieć będzie również biblijny Abraham, który wie, iż musi poświęcić w ofierze życie swojego syna. Cierpienie nauczy oboje pokory wobec wyroków bożych. Lekcje pokory otrzyma również biblijny Hiob, gdy spadną na niego kolejne nieszczęścia. Będzie cierpiał po stracie majątku, swojej rodziny i przyjaciół, po tym jak dopadnie go trąd i upodlenie. Nigdy jednak, mimo nieludzkiego cierpienia, nie wyrzeknie się Boga. Hiob jest w literaturze symbolem niezawinionej udręki. Jego przykład pokazuje nam, iż nie jesteśmy w stanie zapobiec cierpieniu i że dotyka ono wszystkich, zarówno tych cnotliwych jak i grzeszników. Cierpienie ma więc tu charakter wzorcowy i pouczający (zostaje wynagrodzone), jest też pewnego rodzaju pytaniem o sens cnotliwego życia. To samo pytanie zada w epoce humanizmu Jan Kochanowski w swoich trenach (tren XI) napisanych po śmierci jego ukochanej córeczki Urszulki. Ból ojca po stracie dziecka stanie się przyczyną powstania zbioru przejmujących utworów ukazujących szerokie spektrum ludzkiego cierpienia. Ludzkie nieszczęście stało się w tym wypadku mechanizmem sprawczym (motorem). Czytając „Treny” odnosimy wrażenie, iż pisane są na granicy bólu i obłędu. Widać w nich miotającego się między sprzecznościami, rozdartego wewnętrzną udręką i tak dalekiego od dążenia do renesansowej harmonii, nieszczęśliwego człowieka. Jego szaleństwo dodatkowo potęgowane jest przez brak zrozumienia dla „bożych planów”. W efekcie jego cierpienie doprowadza do zachwiania wiary w wyznawane wartości – stoickiej filozofii i mądrości: „Nieszczęśliwy ja człowiek, którym lata swoje Na tym strawił, żebych był ujrzał progi twoje!” Treny są dla twórcy sposobem na wyrażenie jego bólu i tęsknoty. Niosą jednak z sobą ukojenie i nadzieje, której zapisem jest „Tren XIX albo Sen”. Tytułowy sen, który nawiedził Kochanowskiego był wizją jego matki trzymającej na rękach Urszulkę. Przyniósł on cierpiącemu ojcu pociechę, iż jego córka nie zginęła w pustce wszechświata, że istnieje i jest szczęśliwa. Ukojeniem cierpień Kochanowskiego okazała się być wiara i płynące z wiersza przesłanie, iż Bóg istnieje i jest to dobry, mądry i sprawiedliwy Bóg gdyż: „Nie od rozkoszy poszła; poszła od trudności, Od pracy, od frasunków, od łez, od żałości” Rozpacz ojca jest, więc tylko użalaniem się nad sobą. Urszula umarła, ale przecież dla chrześcijanina śmierć nie ma znaczenia gdyż liczy się żywot wieczny. Naszą odpowiedzią na cierpienie powinna być więc niezachwiana wiara i pogodzenie się z wyrokami losu. Najlepszym obrazem cierpienia rodzica po śmierci dziecka jest, według mnie, wizja Matki Boskiej w „Lamencie świętokrzyskim”. Utwór ten jest głosem bolejącej nad niewyobrażalną stratą matki. Jest to jednocześnie skarga i prośba o współczucie. W obrazowy sposób ukazane jest tu duchowe cierpienie, które zyskuje także wymiar fizyczny: „spróchniało we mnie ciało i moje wszystkie kości”. Cierpienie rodzicielskie pociąga za sobą motyw cierpienia dzieci, prawdopodobnie najstraszliwszy możliwy ból, gdyż dotyka istotę słabą i bezbronną. Dlatego też budzi zawsze najgorętszy sprzeciw i krytykę, a jego sens jest głęboko wątpliwy. Świadectwo temu daje między innymi opowiadanie Z. Nałkowskiej „Dorośli i dzieci w Oświęcimiu”. Oświęcimskie dzieci cierpią, choć może nie zdają sobie do końca z tego sprawy, bowiem obozowa rzeczywistość to jedyny znany im świat. Wypełniony jedynie walką o przetrwanie, której zdążyło je nauczyć cierpienie. Słowo „cierpienie” nierozerwalnie kojarzy mi się z przywoływanym często w literaturze hasłem „prometeizm”. Pojęcie to wywodzi się od mitycznego Prometeusza – według starożytnych, stwórcy człowieka, który pragnąc jego szczęścia poświęcił siebie by wykraść ogień olimpijskim bogom. Swoją nieposłuszeństwo okupił strasznym fizycznym bólem – przykuty do skał Kaukazu, oczekiwał na sępa, który codziennie wyrywał mu wciąż odrastającą wątrobę. Jego cierpienie ma być przestrogą dla tych, którzy w przyszłości chcieliby sprzeciwić się bogom. Staje się jednak również symbolem poświęcenia. Ukazuje, nieuchwytny w wielu przypadkach, sens ogromnego cierpienia – w imię wyznawanych idei. Prometeusz nie był jedynym, który cierpiał w imię dobra ludzkości. Postacią znaną o wiele lepiej i często podawaną za wzór poświęcenia jest Jezus Chrystus. Jego cierpienie stało się ważnym motywem religijnym i artystycznym. Chrystus cierpiał za grzechy ludzkości i po to by ją odkupić. W religii chrześcijańskiej opartej na wierze w Mesjasza cierpienie było przez długi czas uznawane za najszybszą drogę do zbawienia. Wzorcowe przykłady ascetów utrwaliły się również w literaturze np. w „Pieśni o świętej Dorocie” czy „Legendzie o Świętym Aleksym”. Tytułowy Aleksy zrezygnował z olbrzymiego bogactwa i nierozpoznany przez nikogo długie lata cierpiał głód, upodlenie i nędze w progach własnego domu (bez słowa skargi). Przywołanie opisu udręk było częstym zabiegiem średniowiecznych twórców i miało spotęgować szacunek żywiony dla cierpiętnika. Cierpienie w tym dziele (i w ogóle w całej hagiografii) jest najwyraźniej wartością uszlachetniającą i mającą wyraźny cel. Prometeizm i mesjanizm to tradycyjnie określenia na cierpienia romantyczno – patriotyczne, na które powoływał się Słowacki w „Kordianie” czy Mickiewicz w „Dziadach”; a wszechobecne w literaturze Polski pod zaborami. Konrad z III części „Dziadów” mówi: „Ja i ojczyzna to jedno. Nazywam się milion – bo za miliony Kocham i cierpię katuszę.” Oraz: „Cierpię, szaleję....” Pojawia się tu nowy motyw cierpienia – ból i niedola ludzi poświęcających swoje życie i zdrowie ojczyźnie – powstańców, przymusowych emigrantów, konspiratorów. Cierpienie nie jest tu jedynie fizycznym bólem (tortury, zsyłki). To również udręka duszy, Konrad cierpi z powodu miłości patriotycznej – ból przynosi mu świadomość niesprawiedliwości i prześladowań, które dotykają jego naród. Powodem cierpienia może być również tęsknota za utraconą ojczyzną, znajduje ono ujście chociażby w poezji J. Słowackiego, np. w „Hymnie”: „...Widziałem lotne w powietrzu bociany Długim szeregiem. Żem je znał kiedyś na polskim ugorze, Smutno mi Boże...” Cierpienie polskich patriotów było jednym z tych posiadających sens – była nim walka z zaborcą o świadomość narodową. Jednocześnie usprawiedliwiano je „mesjanizmem” narodu polskiego – „Polska Winkelreidem narodów” („Kordian”). Cierpienie miało być jednocześnie wyzwaniem do działań mających przynieść jego kres (ile w końcu można cierpieć?) - podwaliną dla nowych prądów i idei. Literatura miała za zadanie utrwalić to cierpienie, aby stało się wzorem do naśladowania dla kolejnych pokoleń. „...I nie mieć już żadnych spraw i do nikogo złości. I tylko błagać Boga, by choć raz, choć jeszcze jeden raz umrzeć z miłości.” ( A. Osiecka) Motyw cierpień miłosnych jest chyba najczęściej spotykanym w literaturze. Wystarczy przywołać takie tytuły jak „Tristan i Izolda”, „Romeo i Julia”, „Cierpienia młodego Wertera”, „Nad Niemnem”, „Lalka”, „Wierna rzeka” czy „Mistrz i Małgorzata” i w zasadzie wszyscy wiedzą, o jaki aspekt cierpienia chodzi. W każdej epoce cierpienie to miało nieco odrębny charakter. Raz przybierało formę miłości czysto platonicznej, raz wielkiego, gorącego uczucia, na którego drodze piętrzą się bariery by stać się z kolei nieszczęśliwą, nieodwzajemnioną miłością. Można w zasadzie powiedzieć, iż cierpienie jest nierozerwalną częścią miłości. Znacznie bardziej ciekawe są skutki, do których doprowadza ta „radosna udręka”. W wielu przypadkach są to kolejne cierpienia (błędne koło). Przykładem na to może być postać Wertera z dzieła J.W.Goethego, który, uległ własnym imaginacjom z powodu nieodwzajemnionej miłości i popełnił samobójstwo. Tak, że umierał w katuszach przez kilka godzin (patałach) Z niezrozumiałych względów do ludzi przemawia bardziej nieszczęśliwa miłość niż ta kończąca się „happy endem” (wyrażenie potoczne?). Ciekawe jest, iż przez swoje miłosne udręki bohaterowie stają się nam bliżsi, bardziej wiarygodni. Cierpienia miłosne to chyba te, które najłatwiej nam zrozumieć, gdyż większość z nas darzy kogoś uczuciem. Romantycy uważali miłosne katusze za ogólnie przyjęty kanon i nie jeden palnął sobie z tego powodu w łeb. Cierpienie z miłości nie zawsze jest negatywne, często ma również pozytywną stronę. Pozwala ludziom rozwinąć się duchowo. Przez chwilę też pozwala zatracić się w uczuciu i żyć w przeświadczeniu, że niesie ono z sobą szczęście; tak jak uczynił to bohater „Lalki” B. Prusa – Stanisław Wokulski. Miłość do panny Izabeli Łęckiej przysłoniła mu cały świat. Dla zdobycia jej gotów był poświęcić swój majątek, swoją reputacje a nawet swoje życie. Przez długi czas ta niespełniona i niosąca z sobą udrękę miłość stanowiła sens jego życia i była dla niego namiastką szczęścia. W literaturze natomiast, ten rodzaj cierpień ma na celu nie tylko uwiarygodnienie bohatera w oczach czytelnika, przekazuje nam również prawdę o potędze uczucia, dla którego jesteśmy w stanie znosić męki. Ostatnią kwestią, którą chciałabym poruszyć jest niszcząca siła cierpienia. Jest to rodzaj bólu, który budzi we mnie największy strach (bo cierpienie zawsze w jakiejś mierze kojarzy się ze strachem). Jest to cierpienie, które zabija człowieka w człowieku. We wspomnianych powyżej sytuacjach, cierpienie uczyło, uszlachetniało, służyło wyższym celom lub, u mniej odpornych stawało się przyczyną obłędu (samobójców uważam za niezrównoważonych psychicznie). W utworach literackich motyw niszczycielskiego działania cierpienia na jednostki jest spotykany często jednakże tylko w nielicznych dziełach przyjmuje skrajną formę. Za przykład mogą posłużyć „Opowiadania” Borowskiego czy „Medaliony” Nałkowskiej. Opisy przytoczone w opowiadaniach „Ludzie, którzy szli”, „Dziecko” czy „Proszę państwa do gazu” są dowodem jakich spustoszeń może uczynić w ludzkim światopoglądzie i charakterze długotrwałe, nasilone cierpienie. Człowiek wyzuty z uczuć nie jest człowiekiem w pełnym słowa tego znaczeniu a właśnie z takimi ludźmi zaznajamia nas autor „Opowiadań”. Najsilniej w mojej pamięci utkwiła scena odbierania transportu z Sosnowca w czasie, którego trzeba załadować na ciężarówki kilkanaście tysięcy przerażonych, umordowanych ludzi, którzy doznali wielu cierpień w czasie podróży a ze strony więźniów oświęcimskich doznają kolejnych. Ci więźniowie, często wycieńczeni i stale upodlani są już w zasadzie jedynie namiastką ludzi, a co najgorsze doskonale rozumiemy, w jaki sposób do tego doszło i to właśnie budzi strach. Człowiek jest w stanie wytrzymać naprawdę wiele, błędem byłoby jednak twierdzenie, że wytrzyma wszystko. Najlepiej świadczyć o tym może przykład bohatera powieści antyutopijnej G. Orwella „Rok 1984”. Żyjący w państwie totalitarnym Winston trafia do lochów Ministerstwa Miłości za działania wymierzone przeciwko partii i Angsocowi. Z góry wie, że poddany torturom wyda wszystkich, za cel stawia sobie jedynie jedno – nie zdradzić swojego uczucia do Julii. Jego cierpienia są zarówno fizyczne jak i psychiczne, oprawcy dręczą go długie miesiące. On nie chce jednak wyzbyć się do końca swojego człowieczeństwa. Ulega dopiero w obliczu podświadomego panicznego strachu przed szczurami w umieszczonej na jego twarzy klatce. Mówi wtedy: „Zróbcie to Julii nie mnie..”. Zdradza swoją ukochaną, zdradza swoje zasady i przestaje być człowiekiem, staje się niewolnikiem ustroju. Jest to kolejny świetny przykład jak wyniszczające mogą być strach i cierpienie. Wszystkie powyższe przykłady to jedynie niewielka cząstka z olbrzymiego morza ludzkiego cierpienia zawartego w literaturze. Licznych pozostałych nie sposób wymienić. Mimo iż zwykliśmy uważać je za najgorszą z możliwych sytuacji i w swoim życiu staramy się go unikać, musimy uzmysłowić sobie, iż czasami cierpienie (to płynące z naszych codziennych doświadczeń) niesie z sobą wartości, które czynią z nas ludzi. Pozwala nam lepiej zrozumieć tych dotkniętych nieszczęściem, uczy nas współczucia i życiowej mądrości. Dzięki cierpieniu jesteśmy też w stanie cieszyć się chwilami szczęścia i beztroski. Najtrudniejszą sztuką jest wyciągnięcie odpowiednich wniosków.

Różne aspekty cierpienia w literaturze

Materiały

"Żeńcy" i "Krótka rozprawa" - porównanie Oba utwory reprezentują niezmiernie popularny w renesansie gatunek dialogu, choć \"Żeńcy\" uznawane są przede wszystkim za sielankę. Dialogi te nie są dramatami, nie mają wyraźnej zdarzeniowej akcji i nie są pisane z myślą o widowisku scenicznym. Jednakże można w nich odnaleźć znamiona swoistej teatralizacji, wynikającej z natury prezentowanej d...

Polifoniczność świata przedstawionego w "Lalce", "Granicy", "Ludziach bezdomnych", Bolesław Prus \"Lalka\": Dwóch głównych narratorów. Ogólnie głównym bohaterem i sprawozdawcą jest Wokulski, ale w powieści pojawia się samodzielna część, która mogłaby być oddzielnym utworem, jest to \"Pamiętnik starego subiekta\" (Rzeckiego). Polifoniczność w tym utworze ma za zadanie przedstawić te same sytuacje z różnego punktu widzenia, d...

Przesłanie moralne "Dziadów" cz II Utwór ten ma co najmniej 3 podstawowe, bardzo ważne (dla autora) cele: prezentacja własnej zawiedzionej miłości (w \"Upiorze\" stanowiącym wstęp); pokazanie ginącego i zwalczanego obrzędu dziadów (polegający na wzywaniu duchów czyśćcowych i staraniu się im pomóc) i przy tej okazji prezentacji ludowych zasad moralnych rządzących życiem człowieka,...

Co to są kohorty ? Kohorta to skrótowe ujęcie problematyki pokolenia, które obejmuje tylko niektóre elementy widoczne w opisie pokolenia. Pokolenie może być wyodrębniane na płaszczyźnie biologiczno – genealogicznej albo dziedziczenia kulturowego opartego na przekazywaniu ról społecznych albo na zasadzie kluczowych wydarzeń historycznych. Kohorta to próba zob...

Analiza i interpretacja wierszy "Modlitwa żałobna" i "Sam" Interpretacja i analiza wierszy Józefa Czechowicza. “Modlitwa żałobna” Wiersz pochodzi z ostatniego, piątego tomiku wierszy. Józef Czechowicz, nie mogąc się spodziewać rychłej śmierci, uprzedził bieg wydarzeń. Poeta nie wierzy w życie pozagrobowe (“pod kwiatami nie ma dna”). Po śmierci “wszyscy uśniemy”...

Pojęcie walenrodyzmu "Konrad Wallenrod" Postawa Konrada – pojęcie walenrodyzmu Cechy postaci Konrad Wallenrod jest postacią zróżnicowaną charakterologicznie. Można nawet powiedzieć, że jest postacią schizofrenicznie rozdwojoną. O takim rysunku bohatera zdecydowała – jak już wspomnieliśmy wyżej – historia. Cechowała go zarazem delikatność i wrażliwość oraz ch...

Światopogląd J.A. Morsztyna Światopogląd Jana Andrzeja Morsztyna Na twórczość Jana Andrzeja Morsztyna składają się olśniewające, lekkie i błyskotliwe wiersze o tematyce miłosnej lub towarzyskiej, które są świadectwem wysokiej klasy sztuki poetyckiej, opartej na dyscyplinie i znajomości reguł współczesnych szkół poetyckich. Poeta bawi się w wierszach konceptem , grą słów,...

Polacy przedstawieni w "Panu Tadeuszu" PORTRETY OSTATNICH POLAKÓW PRZEDSTAWIONYCH W \"PANU TADEUSZU\" A. MICKIEWICZA. Szlachta w \"Panu Tadeuszu\" \"Pan Tadeusz\" jako sielanka szlachecka magnateria - stolnik Horeszko arystokracja - Hrabia szlachta ziemiańska - Sędzi, Podkomorzy szlachta urzędnicza - Rejent, Asesor rezydenci dworscy - Wojski, Gerwazy szlachta zaściankowa - D...