Warunki pracy w ustroju kapitalistycznym w "Zmierzchu"

3) Warunki pracy w początkach kapitalizmu. W „Zmierzchu” warunki pracy pokazane są poprzez wysiłek Gibałów, harują od świtu do nocy. Przyroda kładzie się spać, oni nie, gdyż dla nich koniec wysiłku wyznacza palik, a nie noc. Oni podlegają prawom wyzysku, a nie prawom przyrody. Wysiłek Gibałów podkreśla naturalistyczny opis. Oblepia ich czarne błoto, cuchnie pot, mdleją ręce, pracują już nie siłą mięśni, ale nerwów. Wokół noc, mgła, wilgoć i chłód. Taka praca powoduje degradację człowieka, tak fizyczną jak i psychiczną. Walek z głodu wysechł, zgarbił się, zesłabł słysząc o obniżce płac, „schylał się jak bydlę, babę sprał, do roboty pędził”. Gibałowie na cały dzień zostawiali w domu dziecko. Matka wyrywała się do niego w myślach, ale bała się pięści męża. On tylko wskazywał palik, do którego mieli dotrzeć. Symboliczny jest tytuł i zakończenie utworu, w którym mowa jest o gwieździe wieczornej. Po zmierzchu następuje noc co sugeruje, że w życiu chłopa nie ma perspektyw, może być tylko gorzej. W „Doktorze Piotrze” w cegielni Bijakowskiego nie ma maszyn, są żelazne drągi i kilofy czyli praca opiera się na sile mięśni. Na dodatek jest niebezpiecznie, gdyż zlatujące złamy skalne ranią i kaleczą.