Motyw pogrzebu w literaturze

Pogrzeb Pogrzeb - Inaczej pochówek, jest cere¬monią składania do grobu zmarłego. W przeszłości związany był z bogatym rytuałem (np. czuwanie przy marach, wspólne modlitwy, msza żałobna, stypa, podział majątku po zmarłym), z którego obecnie ocalało niewiele. Liryka funeralna (żałobna) - Rodzaj liryki opiewającej życie zmarłego (prze¬ważnie znanej osobistości), wyrażającej żal po jego stracie bądź pocieszającej (liryka konsolacyjna). Biblia (NT) - Ewangelie mówią, iż pogrzebem Chrystusa zajął się Józef z Arymatei. Udał się on do Piłata, poprosił o zgodę na pochówek ciała Jezusa, sam też zdjął ciało z krzyża (nawiązanie: obraz Rembrandta „Zdję¬cie Chrystusa z krzyża") i pochował je w wykupionym przez siebie grobie. Trzy dni po pogrzebie niewiasty wy¬brały się, by namaścić zmarłego olej-kami. Zastały pusty grób, a aniołowie, których spotkały na swej drodze, ob¬wieścili im zmartwychwstanie Jezusa. Mitologia - Tradycja nakazywała staro¬żytnym dopełnienie określonej ceremo¬nii pogrzebu, składającej się z kilku-dziesięciu obrzędów, m.in.: przywoła¬nia ducha zmarłego, stwierdzenia zgonu przez poruszenie ciałem, włożenia obola w usta zmarłego (symboliczna zapłata dla Charona) czy namaszczenia ciała olejkami. Zwłoki grzebane były na cmentarzu, często też palono je, by pochować prochy i kości. Następnie odprawiano obrzędy oczyszczające i stypę. Na grobie wydawano ucztę dla zmarłego, a do grobu kładziono przed¬mioty użytku codziennego. Zaniechanie tych obrzędów groziło nie tylko karą zesłaną przez bogów na krewnych zmar-łego, ale również tym, iż jego dusza będzie się błąkała po zaświatach. Sofokles „Antygona" - Konflikt dwóch racji koncentruje się wokół sprawy po¬chówku Polinejkesa. Antygona, naru¬szając prawo królewskie, w poszanowaniu praw boskich, kierując się miłością siostrzaną, chowa brata uznanego za zdrajcę. Patrz: sąd/proces, władza/wład¬ca. J. da Yoragine „Legenda na dzień św. Aleksego" - Pogrzeb świętego poprze¬dzają siedmiodniowe modlitwy przy marach. W kościele św. Bonifacego gromadzą się niemal wszyscy Rzymia¬nie, którzy chcą uczestniczyć w po¬chówku. W tym czasie zbudowano gro¬bowiec ze złota i drogich kamieni, w którym później złożono ciało Alek¬sego. Wtedy to z grobu zaczął wydoby¬wać się słodki zapach, w niczym nie podobny do woni rozkładających się zwłok (znamię świętości zmarłego). Legendy arturiańskie - Według podań król Artur, śmiertelnie raniony w bitwie, przewieziony został na wyspę Avalon. Tam śpi snem wiecznym, a obudzi się, gdy będzie mógł wrócić do swego króle¬stwa. W. Szekspir „Hamlet" - Ofelia, pomi¬mo iż zmarła śmiercią samobójczą, zo¬stała pochowana w poświęconej ziemi, przy udziale księdza. Nie odprawiono jednak mszy żałobnej, ponieważ to kłó¬ciłoby się z zasadami religii. Spokój ceremonii zakłóca sprzeczka pomiędzy Laertesem a Hamletem o to, który z nich bardziej kochał Ofelię. Wykorzystuje to później Klaudiusz, który doprowadza do pojedynku między młodymi mężczyz¬nami. J.W. Goethe „Cierpienia młodego Wertera" - W liście pożegnalnym do Lotty Werter przedstawia swe życzenia dotyczące pochówku. Chciałby spoczy¬wać na skraju cmentarza, przy drodze. Prosi, by pochowano go w stroju, które¬go kiedyś dotknęła Lotta, by nie przeszukiwano jego kieszeni, gdyż w jednej z nich znajduje się różowa wstęga uko¬chanej. Pogrzeb Wertera odbywa się w nocy. Za trumną idzie ojciec Lotty z synami. Nie ma ani Lotty ani Alberta. Chowają go do grobu prości rzemieśl¬nicy. A. Mickiewicz „Lilije" - Pani, w oba¬wie, że mąż wykryje jej zdradę, zabija go i chowa w gaju, na lączce przy ruczaju. Na grobie sieje kwiaty lilii, którym nakazuje: Rośnlj kwiecie wyso¬ko, Jak pan leży głęboko. Pogrzeb pana, zgodnie z ludowymi wierzeniami, nie uchronił pani od zemsty zza grobu, albowiem nie masz zbrodni bez kary. Patrz: zbrodnia/zbrodniarz. H. Balzac „Ojciec Goriot" - Końcowa scena powieści to pogrzeb ojca Goriot. Za trumną idzie tylko Eugeniusz Rastig-nac. Córki Goriota, zajęte własnym ży¬ciem, nie uczestniczą w pochówku. Ten człowiek, tak niegdyś bogaty, chowany jest jak nędzarz. Stendhal „Czerwone i czarne" - Strze¬lając do pani de Renal, Julian Sorel wydał na siebie wyrok śmierci. Po eg¬zekucji ciało jego odprowadza do grobu orszak księży i Matylda de la Mole. Wzorem królowej Margot udało się jej przekupić kata, by oddał jej głowę uko¬chanego. Właściwy pogrzeb Sorela od¬bywa się później, w wybranej przez Matyldę grocie, w otoczeniu kilkuset osób, z ogromnym przepychem. To miejsce pochówku uznała ona za praw¬dziwy grób ukochanego. J. Słowacki „Pogrzeb kapitana Meyz-nera" - Utwór jest parabolicznym obra¬zem życia i śmierci popowstaniowej emigracji paryskiej. Meyzner, niegdyś bohater, umiera w jednym z paryskich szpitali, nie zostawiając żadnych pienię-dzy na pochówek. Siostry decydują, że zostanie on pogrzebany w mogile zbio¬rowej. Dzięki pomocy przyjaciół zmarły został pochowany w oddzielnym grobie, przy udziale księdza. Jest to smutna refleksja nad tym, że polscy bohatero-wie umierają jak nędzarze na obczyźnie, ponieważ nie mogą powrócić do kraju. E.A. Poe „Przedwczesny pogrzeb" - Bohater opowiadania, zafascynowany zjawiskiem katalepsji, jak i problemem grzebania ludzi znajdujących się w tym stanie, śni o własnym pogrzebie. Sen opowiada o tym, że został on pochowa¬ny, gdy znajdował się w letargu. Próbuje wydostać się z trumny, waląc w jej wieko, ale nikt go nie słyszy. Wtedy budzi się na jachcie przyjaciela, uderza¬jąc dłonią w sufit kajuty. E. Bronte „Wichrowe Wzgórza" - Fa¬buła powieści dzieli się wyraźnie na okresy między kolejnymi pogrzebami. 1) Pogrzeb pani Earnshaw spowodował początek choroby jej męża. 2) Jego pochówek to ostatnie wydarzenie w ży¬ciu młodego Heathcliffa, w którym uczestniczy on jako pełnoprawny czło-nek rodziny. 3) Pogrzeb Katarzyny za¬początkował szaleństwo Heathcliffa i poważną chorobę Edgara. 4) Wkrótce po jej śmierci umiera Hindley, brat Katarzyny, a po jego pochówku Hareton przechodzi pod opiekę Heathcliffa. 5) Pogrzeby Edgara Lintona i Lintona Heathcliffa kończą dzieciństwo młodej Katarzyny, uzależniając ją jednocześnie od teścia, który przejął jej majątek. 6) Powieść kończy pogrzeb Heathcliffa, po którym Cathy i Hareton pobierają się, tym samym zamykając długoletni spór między mieszkańcami Wichrowych Wzgórz i Drozdowego Gniazda. C.K. Norwid „Bema pamięci żałobny rapsod" - Obraz ceremonii żałobnej stylizowany jest na wizję pogrzebów dawnych wodzów słowiańskich i ger¬mańskich. Za zmarłym, nazwanym tutaj „Cieniem", postępuje orszak postaci (panny żałobne, chłopcy, pachołki słu¬żebne), symbolizujący Polaków odpro¬wadzających do grobu swego bohatera. Dwie ostatnie strofy opisują pochód żałobników, który dalej bądzie szedł przez świat (kontynuował dzieło zmar¬łego) i, jak Jozue Jerycho, zdobędzie ujęte snem grody (niedojrzałe i uśpione społeczeństwo). G. Flaubert „Pani Bovary" - Pogrzeb Emmy Bovary ma uroczysty charakter: kondukt przechodzi z kościoła na cmen-tarz, obserwowany przez wszystkich mieszkańców miasteczka. Uczestniczą w nim co ważniejsi obywatele Yonville, jednak niektórzy odchodzą przed zakoń¬czeniem ceremonii. Jedyną osobą, która naprawdę przeżywa to wydarzenie, jest Karol Bovary (chce rzucić się do grobu, by pogrzebano go razem z żoną). Po¬grzeb Emmy jest dla niego końcem szczęścia, lecz także początkiem okru¬tnego, świadomego życia, w którym dowie się o zdradach żony. S. Żeromski „Zapomnienie" - Wicek Obala, ubogi chłop, kradnie drzewo z lasu dziedzica, by zrobić trumnę, w której pochowa przedwcześnie zmar¬łego syna. Chce pogrzebać go godnie, jak na prawdziwego człowieka przy¬stało. Za kradzież drewna grozi mu grzywna albo nawet więzienie. S. Żeromski „Przedwiośnie" - 1) W czasie rewolucji Cezary Baryka pra¬cuje przy grzebaniu zwłok ofiar roz¬ruchów w zbiorowych mogiłach. Po pochowanych nie pozostanie żaden ślad, ich krewni nigdy nie odnajdą grobów. Momentem przełomowym dla Baryki jest pochówek młodej, niewinnej Or-mianki, która została bestialsko zamordowana. Od tej chwili Cezary zaczyna się zastanawiać nad sensem rewolucji. 2) Stary Baryka, ojciec Cezarego, umie¬ra podczas drogi powrotnej do Polski. Został pochowany przy kościele w jed¬nym z mijanych miasteczek. Ceremonii pochówku dokonali dwaj obcy mu lu¬dzie, podczas gdy jego syn jechał do Warszawy. J. Lechoń „Toast" - Tytułowy toast wznoszony jest na stypie po pogrzebie świata. Żałobnicy jeszcze mają przed oczyma obraz ziemi spoczywającej w trumnie okrytej całunem. Jest to sym¬boliczny obraz zbliżającego się końca starego świata i upadku kultury. Jedno¬cześnie poeta (jeden z uczestników sty¬py) wyraża nadzieję, że spuścizna, jaką pozostawią po sobie żałobnicy-poeci, nie odejdzie w niepamięć i pomoże światu odrodzić się na nowo (Szaleńcy, wzrośniem kiedyś kłosami mądrości, Po¬wszednim czarnym chlebem dla zjada¬czy chleba!). S. Undset „Krystyna, córka Lavran- sa" - W powieści autorka kilkakrotnie opisuje ceremonię pochówku. Najbar¬dziej spektakularny jest obraz pogrzebu Lavransa. Obrzędy trwają siedem dni, podczas których na Jórund zjeżdża się kilkuset gości. Zanim odprowadzono Lavransa do grobu, nastąpił podział majątku po zmarłym i stypa. Ósmego dnia orszak pogrzebowy rusza do Hama-ru. Krystyna, ukochana córka Lavransa, nie uczestniczy w ceremonii odprowa¬dzania zwłok, ponieważ nie odbyła jesz¬cze wywodu po urodzeniu ostatniego dziecka. F.S. Fitzgerald „Wielki Gatsby" - Po¬grzeb Gatsby'ego jest antytezą jego ży¬cia. Zawsze otoczony ludźmi, gdy umie¬ra, mylnie posądzony o zabójstwo, od¬prowadzają go do grobu tylko trzy osoby: jego ojciec, Nick i pan Sowa (czło¬wiek, którego prawie nie znał). Obraz tej ceremonii doskonale przystaje do re¬aliów współczesnej cywilizacji zachod¬niej, w której człowiek żyje pośród innych ludzi, ale umiera w samotności i chowany jest przez nielicznych. J. Czechowicz „elegia niemocy" - Jest to poetycki i symboliczny obraz żałob¬nego pochodu, do którego przyłącza się poeta, zdający sobie sprawę ze znacze¬nia tej ceremonii. Jest ona podzwonnym dla odchodzącej epoki kulturowej, a jed-nocześnie katastroficzną wizją ludzko¬ści grzebanej przez samych ludzi, prze¬konanych o własnej niemocy (iść dokąd iść z wierszem jak dym niepotrzebnym). Z. Nałkowska „Granica" - Śmierć sta¬rej Bogutowej i jej pogrzeb są dla Justyny początkiem dorosłego życia. Udaje jej się pochować matkę tylko dzięki finansowej pomocy Zenona; ina¬czej zmarła spoczęłaby zapewne w zbio¬rowej mogile. M.A. Bułhakow „Mistrz i Małgorza¬ta" -1) Opis pogrzebu Miszy Berlioza, prezesa Massolitu, stylizowany jest na ceremonię pochówku dostojnych dyg¬nitarzy państwowych ZSRR. W kon¬dukcie idącym za trumną znajdują się literaci, krytycy literaccy i ważne osobi¬stości ze świata kultury. Konsternację żałobników wzbudza fakt, że poprzed¬niego dnia ukradziono z sali Gribojedo-wa, gdzie były wystawione zwłoki, gło¬wę nieboszczyka. Prawdziwy pogrzeb Berlioza odbędzie się jednak na balu u Wolanda, kiedy to zmarły zostanie skazany na rozpłynięcie się w nicość. 2) Modyfikując relację ewangelistów, Buł¬hakow pisze, że zdjęcia ciała Jeszui dokonał Mateusz Lewita. On też czuwał nad pochówkiem zmarłego. Jeszuę po¬chowano wraz z pozostałymi skazańcami w mogile za miastem. Tolmaj, nadzorujący pogrzeb, oznaczył grób tak, by można go było odnaleźć, a na palce zmarłych kazał nałożyć trzy różniące się od siebie pierścienie. J. Andrzejewski „Popiół i diament" - Jednym z pierwszych wydarzeń w po¬wieści jest pogrzeb dwóch funkcjonariu¬szy milicji, zastrzelonych zamiast Szczuki i jego szofera. Pogrzeb ten to pokłosie walki pomiędzy zwolennikami dawnego i nowego ustroju. Jest dowo¬dem na to, że wojna jeszcze się nie skończyła, z tym, że przeciwnikami będą teraz ludzie należący do tego same¬go narodu. W. Szymborska „Pogrzeb" - Wiersz napisany został po październiku 1956 roku. Poetka opisuje w nim drugi po-chówek człowieka zrehabilitowanego przez nowe władze (Czaszkę z gliny wyjęli, położyli w marmury...). Ceremo¬nia odbywa się przy udziale dygnitarzy partyjnych, ze splendorem przystoją-cym pochówkowi dostojników państ-wowych. Wniosek końcowy świadczy jednak o tym, że nawet takie gesty władzy wobec niegdyś zniesławionych ludzi, nie zlikwidują przepaści pomię¬dzy nią a społeczeństwem. Jednocześnie poetka snuje gorzką refleksję, że zmiany są tylko pozorne, w rzeczywistości nic się nie zmieniło. Z. Herbert „Tren Fortynbrasa" -For- tynbras („rycerz o silnym ramieniu") prowadzi monolog nad ciałem Hamleta (rycerza w miękkich pantoflach). Mówi on o pogrzebie Hamleta zaplanowanym przez niego na wzór pochówku żoł¬nierza. Jednocześnie podkreśla: To będą moje manewry przed objęciem władzy, jakby ceremonia miała ukazać siłę no¬wego władcy, dać obraz nowych, nad-chodzących rządów. Obraz ten ma wymiar symboliczny i można potraktować go jako opis wkraczania władzy „silnej ręki", opartej na terrorze, a więc rządów autorytarnych. G. Garcia Marąuez „Sto lat samotno¬ści" - Obraz pogrzebów w powieści jest tak samo nierealny, jak cały świat przed¬stawiony, nasycony symboliką nierzad¬ko niezrozumiałą dla Europejczyka. Pi-lar Ternera chowana jest w pozycji siedzącej, na krześle przypominającym tron (królowa prostytutek w Macondo). Ciało młodego Jose" Arcadio Buendii, który został zastrzelony, wydziela woń prochu; mieszkańcy Macondo czują ją nie tylko w czasie pogrzebu, ale i po zamknięciu grobu. Pogrzeb nie oznacza jednak końca życia czy odejścia do innego świata, jest on początkiem nowe¬go istnienia w formie czysto duchowej. M. Druon „Królowie przeklęci" - Po¬grzeb Filipa Pięknego jest początkiem końca dynastii Kapetyngów. Pomimo wielu prób nie udało się zamknąć oczu zmarłego, zupełnie jakby chciały pat¬rzeć na świat nawet po śmierci władcy. Ceremonia ta zapoczątkuje waśnie w ro¬dzinie królewskiej, rozpaczliwe wysiłki utrzymania władzy w rękach rodu, a przede wszystkim będzie pogrzebem ostatniego wielkiego króla Francji epoki średniowiecza. Patrz: władza/władca. M. Waltari „Egipcjanin Sinuhe" - Si-nuhe, chcąc godnie pogrzebać swych rodziców, nie posiadając żadnych pie-niędzy, zmuszony jest pracować w Do¬mu Śmierci, gdzie przygotowywane są do pochówku ciała zmarłych. Pogrzeb, jak i poprzedzające go zabiegi, obrazują status majątkowy chowanego. Waltari szczegółowo opisuje sposoby preparo-wania zwłok (moczenie w solance, wyj¬mowanie wnętrzności, namaszczanie ziołami i olejkami, opróżnianie zawar¬tości czaszki), by potem przejść do samej ceremonii pochówku. Zmarłych odprowadzają ich najbliżsi. Zwłoki cho¬wane są w grobowcach (wielkość grobo¬wca zależy od posiadanych pieniędzy) wraz z pożywieniem i kosztownościami. Zabalsamowane ciało nieboszczyka ma dawać przekonanie, że w rzeczywistości nie umarł on, a tylko przeszedł w inną formę istnienia. J. Heller „Paragraf 22" - Pogrzeb jednego z przyjaciół Yossariana odbywa się zgodnie z zasadami wojskowymi. Ceremonię zakłóca Yossarian, siedzący nago na drzewie. Jego nagość jest de¬monstracją pogardy dla wojskowego munduru oraz wojny, w której giną niewinni ludzie (jak sam zmarły). T. Keneally „Lista Schindlera" - Opis ekshumacji zwłok Żydów, pochowa¬nych dotychczas w grobach zbiorowych obozu w Płaszowie jest momentem zwrotnym w życiu Oskara Schindlera. Amon Goth, na polecenie Hansa Fran¬ka, wykopuje ciała pomordowanych, by spalić je. Obserwuje to Schindler, który właśnie wtedy decyduje się ocalić pozo-stałych Żydów przed niechybną śmier¬cią. Wstrząsającym obrazem jest deszcz popiołu powstałego ze spalonych zwłok, spadający na cały Kraków. Żaden z mie¬szkańców miasta nie zdaje sobie sprawy z jego pochodzenia. J. Głowacki „Antygona w Nowym Jo¬rku" - Dramat jest nawiązaniem do „Antygeny" Sofoklesa. Portorykańska dziewczyna, Anita, jedna z wielu bez¬domnych w Tompkins Sąuare Park, pragnie godnie pochować swego uko¬chanego, płaci więc Pchełce i Szaszy za przywiezienie jego zwłok z Long Island do parku, by mogła je pogrzebać zgodnie z rytuałem, urządzić stypę, znać miejsce, by móc odwiedzać grób. Przed¬sięwzięcie się udało, ciało Johna przy¬wieziono do parku. Odbył się godny pochówek. Anita wypełniła obowiązek wobec zmarłego, ale naraziła się miastu. Ten pogrzeb, to powtórzenie antyczne¬go konfliktu jednostka-państwo. * Pieska śmierć - marna, nędzna, niesławna śmierć albo strach przed pozostawieniem ciała bez pogrzebu, co miałoby katastrofalne skutki dla zmarłego. * „W tych czasach pełnych zamętu i grozy niektórych ludzi grzebano dwa razy, a innym udawało się zmartwychwstać". (B. de Launay) * „Kto już nie kocha i nie błądzi, niech da się pogrzebać". (J. W. Goethe) * „Idą posępni, a grają im dzwony ze wszystkich kościołów, a grają im dzwony żałobne". (S. Wyspiański) * „Dobrze, że człowiek nie może iść za własnym pogrzebem, bo by mu serce z żalu pękło". (L. Drzewiecki) * „Wzruszające, ilu żyje po to, by zasłużyć na wspaniały pogrzeb". (E. Iwanicki) * „Człowiek mógłby żyć samotnie przez całe życie. Ale chociaż sam mógłby wykopać swój własny grób, musi mieć kogoś, kto go pochowa". (J. Joyce)