Mark Edelman w wywiadzie Hanny Krall

TEMAT: Ocalony w warunkach pokoju - „Zdążyć przed Panem Bogiem”. Hanna Krall stawia pytanie Edelmanowi dlaczego zdecydował się mówić, dlaczego przerwał milczenie po 30 latach. Otóż zależało mu, by przekazać maksymalną prawdę, a oczekiwano od niego legendy. Przeżył straszne rzeczy, trudno mu o tym mówić, zwłaszcza znaleźć odpowiednie słowa. Upływ czasu spowodował zagojenie ran, pozwolił nabrać dystansu. Duże znaczenie miała chęć wyrzucenia tych wspomnień z pamięci i wyobraźni, chęć uwolnienia psychiki. Mógł to zrobić tylko raz. Był świadkiem odprowadzenia na Umschlagplatz 400 tyś. ludzi. Musi teraz starannie dobierać słowa, by nie zranić uczuć tych, którzy mają za sobą getto. O sobie mówi, że po wojnie gnało go z kraju do kraju, ale tam nikomu nie był potrzebny, nie miał nic do zrobienia. Wrócił, bo miał poczucie, że musi tu być, widzieć te mury i bruki. Żoną została Ala. Poznał ją, gdy przyszła z patrolem AK w powstaniu warszawskim. Po wojnie to ona zapisała go na studia, kiedy pozbawiony siły woli leżał patrząc otępiałym wzrokiem w ścianę. Raz poszedł, zaciekawił go wykład, zajął się medycyną, został kardiochirurgiem. Koledzy byli dyrektorami koncernów, chcieli, by do nich przyjechał, pozostał tutaj. W każdą rocznicę powstania dostaje żółte kwiaty. W 1968r. nie dostał, później nadsyłano je znowu. Na pytanie dlaczego został lekarzem, odpowiada, że musiał dalej robić to, co w gettcie, czyli ratować przed śmiercią. Wszystko inne jest dla niego mniej ważne. Zadanie jakie przed sobą stawia, to ocalić jak najwięcej ludzi. Jeśli nie może pomóc stara się zapewnić komfortową śmierć, żeby nie cierpieli, nie poniżali się. Usiłuje zapewnić taki sposób umierania, by nie zamieniali się w tamtych z III piętra. Za swoje zadanie uważa wyścig ze śmiercią. „Pan Bóg chce zgasić świeczkę, a ja muszę szybko osłonić płomień, wykorzystując jego chwilową nieuwagę. Niech się pali choć trochę dłużej niż On by sobie życzył. To jest ważne: On nie jest za bardzo sprawiedliwy. Jeśli się coś uda, to bądź co bądź Jego wywiodło się w pole”. W tej wypowiedzi mamy do czynienia z postawą prometejską. Buntuje się w imieniu tych 400 tyś., których odprowadził na śmierć. Uważa, że w takiej sytuacji można mieć z Bogiem parę spraw do załatwienia. Każde życie kończy się, chodzi o odroczenie tego wyroku. Bunt przeciw Bogu wyraża w imieniu narodu okrutnie doświadczonego przez historię. Zagłada Żydów wygląda na zemstę ze strony Boga. Po co kardiologowi walczyć o pojedyncze życie, skoro był świadkiem zagłady tysięcy, a jednak „każde życie stanowi dla każdego całe 100%, więc może ma to jakiś sens”. Jako lekarz nieustannie narażony jest na podejmowanie trudnych decyzji. Najgorsze to zdecydować, czy operować, czy nie będzie to eksperyment na człowieku. Można odpowiedzieć tak, jeśli zna się głęboką pewność, iż operacja będzie miała sens. Być może zbyt łatwo podejmuje decyzję, skoro widział tak wiele i jest oswojony ze śmiercią. Być może, że takie doświadczenia dają skutek odwrotny. Kiedy dobrze pozna się śmierć, nabiera się większej odpowiedzialności za życie. Każda najmniejsza nawet szansa staje się ważna. W reportażu pojawia się problem depersonalizacji. Oznacza to, że człowiek traktowany jest nie jak osoba, jedenastka przestaje się liczyć: „Myślę, że jeden spalony chłopak robi większe wrażenie niż 400 tyś., a 400 tyś. większe niż sześć milionów”.