Litertura jako sumienie ludzkości



Literatura usiłuje ukazać fakty, nie wygodne dla ludzkości. Odwołanie tych faktów do sumienia. Analiza terminu sumienia. Czynniki w literaturze oddziaływujące na sumienie. Pisanie, mówienie, dyskusje o rzeczach o których większość ludzi nie chce mówić, usprawiedliwia nas, uspokaja sumienie, czy też wręcz przeciwnie oskarża i przestrzega? Literatura nie może w żadnym wypadku usprawiedliwiać sumienia. Literatura od wielu wieków usiłuje przekazać między innymi to co jest trudne do powiedzenia, o czym nie można mówić, lub po prostu tabu. Są tematy nad którymi ludzkość ubolewa, których żałuje, lub których się wstydzi. O pewnych rzeczach nie pisze się w przypływie weny twórczej, pod wpływem impulsu. Pisze się o nich z potrzeby. Z nakazu ducha, który tego nie akceptuje, który w żadnym wypadku nie usprawiedliwia historii, wojny, ludzkość. Ten duch w moim przekonaniu wyraża się czymś co nazywamy sumieniem. Pojęciem pojmowanym na ogół jako rodzaj dyspozycji do określonych ocen swoich i cudzych czynów, oraz do uczuć z tym ocenianiem związanych. W węższym rozumieniu, jako dyspozycja do określonych ocen własnego tylko postępowania, bądź nawet wyłącznie do ujemnego oceniania własnych złych czynów minionych i do przeżywania w związku z nimi specyficznych doznań zwanych wyrzutami sumienia. Warunkiem kształtowania się tego typu dyspozycji jest istnienie pewnych zakazów i nakazów, pewnych norm obowiązujących w danej grupie społecznej. Wpajanie ich uwewnętrznienia, dzięki czemu stają się niejako "wewnętrznym nakazem", "głosem sumienia". Jako ogół norm i wzorów kulturowych, sumienie stanowi, obok presji zewnętrznych, składających się na całokształt kontroli społecznej, jeden z głównych poziomów regulacji ludzkiego zachowania. Przejmuje w ten sposób funkcje każące w postaci poczuć winy, oraz nagradzające w formie zadowolenia z siebie, ze spełnionego obowiązku. Tego typu literackim przykładem są dla mnie utwory powieściopisarki, autorki dramatów, publicystki - Zofii Naukowskiej, oraz prozaika, poety i publicysty - Tadeusza Borowskiego. Moją szczególną uwagę zwróciła pewna proza dokumentu, zbiór siedmiu opowiadań wydanych w 1946 roku. Oparte były na relacjach ocalałych ofiar zbrodniczej działalności hitlerowców podczas II wojny światowej, na zeznaniach świadków i wizjach lokalnych z miejsc zbrodni. Tytułowe "Medaliony" to umieszczane na nagrobkach portrety zmarłych mające uwiecznić pamięć o nich, przedłużyć ich pobyt wśród żywych. Podobną pamiątką po ofiarach hitleryzmu oraz dowodem solidarności żywych z umarłymi mają stanowić te utwory. Każde z opowiadań jest zarazem innym fragmentem tej samej rzeczywistości - okrutnego i przerażającego obrazu działalności Niemców podczas wojny. Autorka pozostawia te ułamki zdarzeń prawie bez komentarza, aby tym mocniej wstrząsnęły świadomością czytelników, a także były obiektywnym, prawdziwym obrazem martyrologii ludzi. O okrucieństwie hitlerowców i wyrządzonym przez nich złu świadczy nie tylko treść wspomnień świadków i ofiar, ich przeżycia, ale również sposób mówienia o przeszłości, będący dowodem zmian w psychice tych ludzi, zmian jakie zaszły pod wpływem wojennych doświadczeń. Z jednej strony widać u nich porażenie śmiercią, zrezygnowanie, brak chęci do życia, z drugiej oswojenie ze zbrodnią, zobojętnienie na krzywdę, otępienie psychiczne. Nieludzkie traktowanie, wstrząsające przeżycia , zetknięcie ze śmiercią, która stała się codziennością, doprowadziły do zaniku elementarnego instynktu moralnego. Nie przejawia takiego instynktu młody gdańszczanin z opowiadania Profesor Spanner, który wyznaje, że nie wiedział, iż produkowanie mydła z ludzkiego tłuszczu jest niemoralne. Osłabł ten instynkt także u byłej więźniarki Ravensbruck, która w opowiadaniu Dno jako "ciekawą scenę" z ożywieniem wspomina nieludzkie warunki przewożenia kobiet w wagonach bydlęcych do obozu. Ta sama tematyka zaintrygowała mnie w twórczości Borowskiego. Jego opowiadania, podobnie jak Naukowskiej, dają rzeczową i dokładną analizę działania systemu obozowego. Obóz koncentracyjny stwarza ekstremalne warunki, nieporównywalne z żadną inną sytuacją. Codziennością jest tu śmierć, wyzysk, zadawanie bólu. Zamierają tam też naturalne odruchy uczuciowe jak litość i współczucie dla cierpiących. Nikt nie żałuje człowieka przeznaczonego na śmierć, bo stała się ona codziennością i codzienną zwykłością. Zamiera solidarność między ludźmi, gdyż każdy musi myśleć o ratowaniu siebie. Poniżona i zniszczona została godność ludzka. Człowiek pozbawiony został wartości moralnych, wrażliwości na zło. Bezmiar zbrodni, masowe mordy, szafowanie ludzkim życiem powodują otępienie moralne, zobojętnienie, degradację psychiki więźniów. Więźniowie liczą na przykład na transporty ludzi przeznaczonych na śmierć, ponieważ żyją z tego, co ci ludzie przywiozą. Czy więc lektura tego typu utworów skłania nas do usprawiedliwienia tego typu czynów, czy też w żaden sposób ich nie tłumaczy? Ja jestem stanowczo przeciwny usprawiedliwianiu czynów typu: mordowanie ludzi w komorach gazowych, piecach, lub rozstrzeliwaniu. W moim odczuciu jest to karygodne, zasługujące na wszelkie potępienie i w żaden sposób nie wytłumaczalne poprzez literaturę. Chcę tu powiedzieć, że pomysł obozów nie narodził się w próżni, powstał w konkretnej cywilizacji i jest konsekwencją i dowodem kryzysu tej cywilizacji - kultury europejskiej. System hitlerowskich obozów narrator Borowskiego nazywa "potwornie rozwiniętą techniką męczenia ludzi", "nagłym zachłyśnięciem się mordem". Ale co gorsza dostrzegam w tym kontynuację pewnych cech kultury europejskiej, cech, które istniały w niej od starożytności. Wszelkie wielkie osiągnięcia tej kultury, jak na przykład piramidy egipskie, greckie świątynie i rzymskie drogi i miasta, są rezultatem wyzysku, cierpienia i śmierci wielu milionów niewolników. Świadomość tego w moim mniemaniu nie może pozwolić na stwierdzenie jakoby literatura mogła w jakimkolwiek stopniu być sumieniem ludzkości, gdyż: "nie ma piękna, jeśli w nim leży krzywda człowieka, nie ma prawdy która tą krzywdą pomija, nie ma dobra, które na nią pozwala"

Litertura jako sumienie ludzkości

Materiały

Proces" Franca Kafki jako metafora Trzeba zacząć od tego, co to jest proces? To postępowanie toczące się najczęściej z inicjatywy strony (powoda) w jej własnym interesie, na skutek wytoczenia przez nią powództwa przed sądem w celu rozpoznania i rozstrzygnięcia spornej sprawy cywilnej. W tym przypadku nie chodzi jednak o taki typ procesu. Bohater tytułowy \"Proces\"\'u Franca Kafk...

Jakie zmiany zachodziły między epokami ? Literatura sama stawia sobie zadania i sama je realizuje. Zadania te zmieniają się w czasie i w ten sposób rodzą się epoki literackie. Zmienność zadań jest wynikiem zmiany stosunków społecznych i świadomości ludzi. Zmienność ta jest też wynikiem rozmaitych przemian i przewrotów umysłowych, kulturalnych i innych. Średniowieczna literatura za g...

Uprawa roślin włókniastych i kauczukodajnych • KONOPIE: są wytrzymałe na susze, ale potrzebują żyznych gleb, z nich tworzy się sznury, worki, żagle, bo trudno wchłania wodę. Producenci: - Indie, Chiny, Korea. • JUTA: rośnie w klimacie wilgotnym ciepłym, równikowym i podrównikowym, jej produkcja spada, bo jej włókna są wypierane przez włókna sztuczne, uprawi...

Anakreont - autor utworów biesiadnych Anakreont - autor utworów biesiadnych Tworzył utwory o tematyce miłosnej i biesiadnej. Opiewają radość życia i urok beztroskich zabaw. Bożka miłości Erosa traktuje jako dobrego kompana, którego towarzystwo się lubi, ale nie zawsze trzeba go traktować poważnie. Anakreontyk charakteryzuje: postawa żartobliwego dystansu konwencjon...

Podobieństwa i różnice twórczości Reja i Kochanowskiego Mikołaj Rej najpełniej wyraził istotne dla siebie wartości w swym dziele \"Żywot człowieka poczciwego\". W utworze tym Rej podkreśla znaczenie odpowiedniego wychowania dla przyszłego życia człowieka. Mówi, iż młodemu człowiekowi należy wpajać wszelkie wartości moralne, pracowitość, szlachetność, sprawiedliwość i życzliwość. Równocześnie podkreśl...

Czy Krasicki jest klasykiem? I śmiech niekiedy może być nauką ... Udowodnij, że Krasicki jest klasykiem I. Sytuacja polityczna w okresie oświecenia 1. Wzmocnienie pozycji szlachty kosztem władzy królewskiej 2. Liberum veto 3. Zady ówczesnej literatury II. \"I śmiech niekiedy może być nauką ... \" 1. Bajki a) geneza bajek b) cel i rola bajek c) \"Ptaki w klatce\...

Sarmatyzm na podstawie dzieł barokowych Sarmatyzm jest pojęciem złożonym. Określa ono obyczajowość oraz kulturę duchową i umysłową Rzeczpospolitej szlacheckiej od schyłku wieku XVI aż po czasy rozbiorów. Z pojęciem tym kojarzy się również swoisty sposób bycia, rubaszność, bujność obyczaju, a także mentalność polskiej szlachty. Sarmatyzm można również opisywać w kategoriach ide...

Wokulski, Judym, Ziembiewicz Wokulski, Judym, Ziembiewicz - bohaterowie z awansu I. Tworzenie modelu zachowań, poglądów, kształtowanie opinii - cechą charakterystyczną epoki. 1.Lata 1848-1939 pełne gwałtownych przemian na wielu płaszczyznach życia: - nastroje schyłkowe związane z fin de siecle - zacieranie się różnorakich wpływów w kształtowaniu się schematów społeczn...