Groteskowy obraz świata w "Szewcach"

Groteskowy obraz świata Wśród pojęć kojarzących się z najsłynniejszym dramatem S. I. Witkiewicza często wymienia się następujące: groteska, parodia, ironia, katastrofizm. Wszystkie pozostają ze sobą w związku, zaś na plan pierwszy wysuwa się groteska. Jest to kategoria estetyczna występu¬jąca w wielu dziedzinach sztuki, przejawiająca się w takim ukształto¬waniu elementów utworu, że jest on odbierany jako absurdalny w ze¬stawieniu z rzeczywistością i rządzącymi nią prawami empirycznymi, psychologicznymi itd. i/lub niespójny pod względem wzajemnego sto¬sunku do siebie elementów świata przedstawionego. Absurdalność może polegać na wprowadzeniu fantastyki, deformacji postaci i przedmiotów, posługiwaniu się brzydotą, karykaturą, wynaturze¬niem. Niespójność polega na odwoływaniu się do różnych zasad motywacyjnych, co powoduje zakłócenie związków przyczynowo-skutkowych; na mieszaniu różnych nastrojów i tonacji stylistycznych; na parodystycznym stosunku do konwencji literackich, na wprowadzaniu fantastyki w sytuacje poza tym traktowane niezwykle werystycznie (prawdopodobnie) i szczegółowo [...]; na ukazywaniu zachowań ludz¬kich nieodpowiednich do sytuacji.9 Warto zwrócić uwagę na jeszcze jedno, krótkie, celne określenie groteski, zaproponowane przez Lecha Sokoła, badacza twórczości Witkacego: groteskę charakteryzuje dysonans, niezborność, kon¬flikt.10 Istotnie, autor Szewców ukazuje świat w sposób szczególny. Chociaż odwołuje się do realizmu życia (zwłaszcza w jego społecz¬nym i politycznym wymiarze), ukazuje je w karykaturze, krzywym zwierciadle, poddaje deformacji, wyolbrzymia niektóre jego składni¬ki. Zabiegi te wkraczają w każdą warstwę utworu: dotyczą przedsta¬wionych zdarzeń i postaci, udziwniają język przesycony wymyślnymi wulgaryzmami-neologizmami. Groteska jest zarazem wynikiem nad¬zwyczajnej wyobraźni autora i podobnej sprawności wymaga od wi¬dza. Interpretacja tak ujętego świata jest ułatwiona, choć pozornie utwór może się wydawać niejasny. Groteska uwypukla kształty, pod¬kreśla myśli, zwraca na siebie uwagę, którą zaraz odsyła do odpowie¬dnich treści. Spójrzmy na przykłady wykorzystania tej kategorii lite¬rackiej w dramacie Witkacego. Deformacji podlegają postaci ukazane jako reprezentanci różnych opinii oraz grup społecznych. Warstwę arystokratyczną obserwujemy, skupiając uwagę na Księżnej Irinie. Została ona ukazana jako osoba o wybujałym erotyzmie, skłonna do perwersji seksualnej, wulgarna i bezpośrednia (nosi nazwisko Zbereźnicka). Drugą pasją Inny jest dążenie do władzy, którą sprawowałyby kobiety. Księżna jest tu uka¬zana przede wszystkim poprzez swoją „płciowość”: igra z uczuciami, świadomie wzbudza pożądanie, kokietuje, zaczepia i z wyższością odtrąca, z lubością dręczy i niszczy partnera-przeciwnika (tak traktu¬je prokuratora). Bez wahania skłonna jest obdarzyć względami każde¬go, kto akurat jest u władzy. Preferuje mężczyzn silnych, zdecydowa¬nych, brutalnych, a nawet bezwzględnych. Jej nowoczesne pojmowanie roli kobiety – wyuzdanie i władza – to nawiązanie do dawnej funkcji i obyczajów arystokracji. Towarzyszący jej (tak samo trakto¬wani) piesek i lokaj są już tylko namiastką dawnej pozycji. Księżna wzbudza pożądanie i niechęć szewców, jest obiektem niespełnionych marzeń Scurvego – jest postacią o cechach wzmocnionych, przejaskrawionych. Posługuje się wulgarnym jeżykiem, ubiera się (czy ra¬czej jest ubierana) w wyzywające stroje o ostrych, kontrastowo zesta¬wionych kolorach. Jej postać wyraziście i dosadnie charakteryzuje warstwę odchodzącą w przeszłość opanowaną przez dwie namiętności: seks i władzę. Prokurator Robert Scurvy, reprezentant burżuazji, prawnik, inteli¬gent, najpierw minister, potem pół-człowiek, pół-pies to postać, której kreacja w największym chyba stopniu podlega groteskowej deforma¬cji. Jej szczytem jest sprowadzenie niedawnego reprezentanta władzy do postaci uległego, potulnego, skomlącego psa, który z wywieszo¬nym językiem demonstruje Księżnej swoją wulgarną, zwierzęcą, trudną do opanowania namiętność. Nowa postać Scurvego kojarzy się z podporządkowaniem (stracił stanowisko, stale pozostaje we władzy zmysłów), z masochistycznym upokorzeniem się przed silną kobietą. Scurvy to typ odrażający, obleśny, wulgarny. Te cechy ujawnia też je¬go język. Owa charakterystyka pozostaje w zgodzie z sensem nazwi¬ska – szkorbut – brzmiącego jak powszechnie znane wysoce obraźliwe określenie osoby o niezbyt chlubnym pochodzeniu. Kolejną warstwą reprezentowaną w utworze jest proletariat. Szew¬cy, wśród których zauważyć można pewną hierarchię, są niepokorny¬mi buntownikami, anarchistami. Dążą do poprawy swojego bytu po¬przez obalenie dotychczasowej władzy i wprowadzenie ustroju, w którym nastąpi równość i sprawiedliwość społeczna. Majster, Sajetan Tempe, jest myślicielem, domorosłym filozofem. Posługuje się wyszukanym językiem, w którym mieszają się naukowe terminy, przekleństwa i wyrazy rozczulenia. Jego charakterystyka odbiega od stereotypu prostego rzemieślnika. Innego rodzaju przerysowanie w obrazie Sajetana następuje po przewrocie. Paradowanie w koloro¬wych szlafrokach jest w mniemaniu szewców znakiem wysokiej pozycji. Nie zdają sobie sprawy a dysonansu, niezręczności. Nie umieją wejść w poetykę wysokiego urzędu – od razu widać, że się do niego nie nadają. Żałosni i śmieszni, skupieni są na korzystaniu na siłę z uciech i atrakcji, które zawsze były przywilejem władzy, zapomina¬ją o idei. Sajetan, który się o nią upomni, zostanie brutalnie wyelimi¬nowany. Przerysowanie obrazu szewców obnaża wartość reprezento¬wanego przez nich systemu. Innymi cechami obdarzył autor Hiper-Robociarza. W samej na¬zwie postaci (pozbawionej ludzkiego imienia i nazwiska) można do¬strzec groteskowe wyolbrzymienie: istotą tego bohatera jest bycie robociarzem (określenie o zabarwieniu emocjonalnym ujemnym). Został nawet wyposażony w odpowiednią przeszłość – przebywał w więzie¬niu, gdzie miał okazję studiować ekonomię. Jest to więc postać zbie¬rająca w sobie najbardziej charakterystyczne cechy warstwy robotni¬czej. Takie są również jego rysy zewnętrzne: potężnej postury, wyposażony w olbrzymi termos, który wykorzystuje jako straszak-bombę. Anonimowy, grubo ciosany, skłonny do stosowania przemocy Hiper-Robociarz jest karykaturą robotnika. Ma bombę jak sagan i handgranatów całą kupę i grozi tym wszystkim każdemu, a swoje życie ma tam, gdzie w ogóle nie trzeba mówić [...]. Ten robociarz to wyższa marka niż ta dziewka Wyspiańskiego – to żywy, zmechanizowany trup! Nadczłowiek Nietzschego nie narodził się wśród junkrów pruskich, tylko wśród proletariatu, który niektórzy uczeni całkiem niesłusznie uważają za kloakę ludzkości (167). Innego rodzaju zabiegi towarzyszą ukazaniu chłopów. Przybywają z Chochołem i narodową „śpiewką”, przywołując na myśl skojarzenia z dramatem Wesele Stanisława Wyspiańskiego (aluzja literacka). Sta¬ry chłop, Młody chłop i Dziwka zostają pobici i wypędzeni jako re-prezentanci stanowiska konserwatywnego. Groteskowym efektem tej sceny jest ujawnienie zawartości Chochoła pozostawionego przez chłopów. Kiedy opada z niego słoma, oczom zebranych ukazuje się współczesny elegant we fraku, który porywa Księżnę do tanga. Uwa¬gę zwraca pejoratywne określenie: Dziwka bosa. Lud wiejski jawi się więc jako grupa oceniana negatywnie, skrytykowana, pozbawiona wszelkich możliwości wpływania na bieg wypadków. Przerysowaniu poddani zostali także tajemniczy reprezentanci no¬wej władzy: Towarzysz Abramowski (skojarzenie z nazwiskiem działacza społecznego Edwarda Abramowskiego) i Towarzysz X (anonimowy, bezimienny) – sztuczni, usztywnieni, zwiastujący stechnicyzowanie, zautomatyzowanie ludzi przez nową władzę. Poza wymienionymi postaciami reprezentującymi różne grupy spo¬łeczne w dramacie Witkacego występuje jeszcze bojówka faszystow¬ska – organizacja „Dziarskich Chłopców”, którą dowodzi Gnębon Puczymorda o oczach „strasznych, wywalonych”. Grupa młodych zapaleńców jest na usługach władzy. Imię i nazwisko przywódcy oraz sposób działania grupy przywodzą na myśl nowe tendencje we Wło¬szech i Niemczech oraz rzeczywistość radziecką (por. czas powstania utworu). Wśród „Dziarskich Chłopców” szczególnym aktywistą jest Józef Tempe, który osobiście aresztuje własnego ojca. On też pierw¬szy daje hasło do pracy i doprowadza do „uszewczenia się” pozosta¬łych bojówkarzy, przekreślając tym samym ich karność i głoszone idee. Obraz zbratania się poprzez pracę, zawzięty, pospieszny wyrób butów zupełnie nie przystaje do obrazu bojówki, którą posługiwał się Scurvy, by zrealizować swoje plany dotyczące władzy. Groteskowością cechuje się wiele zdarzeń i scen budujących akcję dramatu. Należą do nich m.in. gwałt pracowników nad pracą11, zde¬maskowanie Chochoła, uwięzienie Księżnej (w kostiumie rajskiego ptaka w klatce), śmierć Scurvego-psa z pożądania. Takich przykła¬dów jest w utworze znacznie więcej. Ważnym elementem budowania groteski jest w tym dramacie język. Temu zagadnieniu poświęcimy kolejny rozdział. Groteska jest u Witkacego istotnym i zasadniczym sposobem inter¬pretowania przedstawionych zdarzeń i postaci. Tak ukazany świat jest absurdalny i denerwujący, zmusza do refleksji i zajęcia określonego stanowiska. Wobec zabiegów groteskowych maleją wielkie idee, do niezwykłych wymiarów urastają cechy postaci, wysokie treści mogą zostać spłaszczone i skompromitowane. Jest to również sposób na ujawnienie stosunku do uświęconych tradycją poprzednich epok, tendencji realistycznych i naturalistycznych (niemal naturalistycznie ukazany erotyzm Scuvego czy Iriny prowadzi ich do absurdalnej zgu¬by – sytuacja skomlącego psa czy uwięzionego ptaka – i tym sposo¬bem owa dawniej tak ceniona technika pisarska zostaje podważona i ośmieszona). Groteska jest więc w ręku Witkacego orężem nadzwy¬czaj skutecznym, wszechstronnie wykorzystywanym i ułatwiającym interpretację zdarzeń. Wzmacnia ironię, budzi śmiech, chociaż często jego podstawą jest upodobanie autora do tzw. czarnego humoru. Właśnie groteska w kreowaniu postaci sprawia, że stają się one tyl¬ko popychanymi kukłami, marionetkami w ręku jakiejś historiozo¬ficznej siły sterującej wypadkami. Usztywnienie Witkiewiczowskich postaci przekracza skalę dopuszczalną dla typu, nie ma ono granic, gdy idzie o rozmiar wyolbrzymienia, przesady, sztuczności i karykatu¬ry.12 Przesada i wyolbrzymienie to podstawa groteskowej deformacji świata u Witkacego. Groteska uczulona jest na wszystko, co przesadne, stare, wyolbrzy¬mione, skostniałe. Stanowi to dla niej podatne tworzywo w kreśleniu dramatu „formy”. Z innych cech fikcji artystycznej Witkiewiczowskich utworów nale¬ży wymienić prawo krzywego zwierciadła, które polega na wy¬olbrzymieniu jednych, a pomniejszeniu innych cech. Częściej jednak stosuje Witkiewicz zabieg polegający na odwróceniu stosunków i proporcji. Dramatu o takim ukształtowaniu fikcji artystycznej przed Witkiewiczem u nas nie było.13