Fraszki Jana Kochanowskiego

Fraszki Podobnie jak pieśni, fraszki pisał Kochanowski przez całe życie. W ciągu całej z górą dwudziestoletniej działalności poety powstało ich ponad trzysta. Na krótko przed śmiercią, w 1584 roku, autor wydał je w Krakowie w drukarni Łazarzowej (u Januszowskiego), a o ich popularności może świadczyć fakt, iż wkrótce pojawiły się nowe wydania. Chociaż Fraszki z 1584 roku nie zostały przez autora ułożone chronologicznie, z grubsza ten porządek zachowują: w pierwszej i drugiej księdze przeważają utwory napisane wcześniej (w okresie dworskim), w trzeciej – późniejsze. Mimo braku dat odautorskich, termin powstania poszczególnych fraszek jest najczęściej możliwy do ustalenia. W odróżnieniu od pieśni bowiem – Kochanowski utrwala w nich wiele konkretnych wydarzeń i anegdot, zamieszcza autentyczne nazwiska bohaterów i adresatów. Fraszka – drobny utwór poetycki wierszem, często o charakterze żartobliwym, oparty na dowcipnym pomyśle, będący odmianą epigramatu. Nazwę gatunku wprowadził z włoskiego Jan Kochanowski, który swoimi Fraszkami (1584) ustalił obowiązujący wzór stylistyczny dla późniejszych poetów M. Rej utwory własne o analogicznym charakterze określił mianem figlików [...] Dawniejsza f. operowała przede wszystkim dowcipem sytuacyjnym, miała często charakter zabawnej scenki opowiedzianej wierszem.13 Fraszka znaczy: drobiazg, rzecz niepoważna, błahostka, a więc termin ten oznaczać ma utwór literacki niewielki rozmiarami, drobny, a także poruszający tematy niezbyt poważne. Jednak Kochanowski, posługując się tym terminem, wygrywa wielorakie znaczenia tego słowa: fraszką jest też życie ludzkie w porównaniu z wiecznością wyroków boskich, ze stałością Fortuny. W tym kontekście termin „fraszka” staje się słowem-kluczem: żartobliwy ton ułatwia poecie mówienie o sprawach ostatecznych, a dowcip i ironia często są podszyte goryczą i poczuciem bezsilności. Filozofia praktyczna Fraszek nie tyle różni się od filozofii Pieśni, ile ją uzupełnia, ten sam poeta, który w Pieśniach ogarnął się w płaszcz cnoty, we Fraszkach zasłania się kpiną połączoną z pochwałą widzianego świata i przelotnego zdarzenia.14 W tym kontekście staje się dla nas jasne, iż pozornie błaha „fraszka” to na pewno nie najmniej ważna pozycja w dorobku poetyckim Kochanowskiego. Zwróćmy uwagę na bogactwo formalne stworzonego przez poetę wzorca gatunku – wśród Fraszek są drobne epigramaty, ale są i wiersze liryczne o rozbudowanej strukturze, często bardzo skomplikowanej. Znajdziemy też przykłady wykorzystania dialogu, które czynią z fraszki misternie zbudowaną scenkę dramatyczną (0 doktorze Hiszpanie), są także fraszki konstruowane niczym rebusy, odsłaniające ukryte znaczenia dopiero po uważnym, wielokrotnym odczytaniu (Raki). Tak jak różnorodna jest budowa Fraszek, tak rozmaita jest ich tematyka. Najczęściej fraszka jest krótkim, uszczypliwym przytykiem kierowanym do poszczególnych adresatów, a jej zadaniem jest po prostu rozbawienie czytelnika. Obok tych perełek humoru i ironii pojawiają się jednak fraszki liryczne, refleksyjne, wręcz filozoficzne, miłosne i erotyczne, a nawet autotematyczne. Dla współczesnego czytelnika dowcip sytuacyjny zawarty we fraszkach bywa czasem niezrozumiały – zmieniło się poczucie humoru, odczucie tego, co jest „śmieszne” bądź „zaskakujące”. Stąd wiele fraszek może już dzisiaj nie zachwycać odkrywczością. Ale wiele z nich – jak chociażby wspomniane wyżej Raki czy miniaturowa scenka („mikrodramat”) 0 doktorze Hiszpanie – to prawdziwe arcydzieła, nie sposób nie dostrzec mistrzostwa formalnego autora, umiejętności posługiwania się syntetycznym skrótem, pointą, sprawnego operowania kontrastem. Zawarty w Rakach „koncept” jest wręcz zapowiedzią odległego przecież jeszcze baroku! Aby w pełni docenić walory artystyczne Fraszek, musimy spojrzeć na nie w kontekście dokonań innych poetów współczesnych Kochanowskiemu. Autor zastosował we fraszkach wiele nowatorskich i – jak na owe czasy – śmiałych pomysłów, kontrowersyjnych czy wręcz szokujących współczesnych. Niektóre fraszki opatrzone są zaskakującym zakończeniem, inne szokują czytelnika drwiną z uznanych autorytetów albo – śmiałością obyczajową (tzw. „nieprzyzwoite” fraszki jeszcze za życia autora doczekały się osobnego wydania). Wśród fraszek Kochanowskiego do dzisiaj uznawanych za najśmieszniejsze przeważają właśnie te ostatnie, sprośne, ale nie wulgarne, gdyż poeta nigdy nie przekracza granicy dobrego smaku. Najbardziej udane fraszki to takie, w których autorowi udaje się zadziwić czytelnika celną pointą (element zaskoczenia sprawiał, iż fraszki pełniły podobną funkcję, jak współcześnie opowiadane dowcipy). Jednak niefrasobliwy, lekki ton jest często tylko maską. Związek tych „dowcipów” z sytuacją życiową i poglądami autora każe czytelnikowi traktować je poważniej, niż – nieco kokieteryjnie – mówi o nich sam Kochanowski. W miarę rozrastania się zbioru fraszek oraz doskonalenia się warsztatu literackiego ich autora – poeta dostrzega, iż fraszka przestała być „błaha”. Wiele z tych „drobiazgów” wyraża poglądy autora, który dzięki masce prześmiewcy i dowcipnisia pozwalał sobie na odkrycie własnej prywatności. Lekka forma umożliwiała autorowi mówienie prawd niepopularnych, głoszenie poglądów kontrowersyjnych, mogących gorszyć współczesnych – jak odrzucenie wartości doczesnych, wyśmiewanie zakłamania, dystansowanie się wobec otoczenia, frywolność. We Fraszkach znajdziemy większe niż w Pieśniach urozmaicenie typów wiersza: pięcio-, siedmio- i ośmiozgłoskowiec, dwa rodzaje dziesięciozgłoskowca (4+6 i 5+5), jedenastozgłoskowiec, dwunastozgłoskowiec, dwa rodzaje trzynastozgłoskowca (7+6 oraz 8+5) i czternastozgłoskowiec. Obok wiersza ciągłego są też fraszki zbudowane ze strof czterowersowych, a nawet trzy sonety, każdy o nieco innej budowie.