Analiza "Szkic do erotyku współczesnego" Tadeusza Różewicza

Szkic do erotyku współczesnego Utwór został zamieszczony w tomie Twarz z 1964 r. Składa się z pięciu części o nieregularnej budowie. Jest to wiersz biały, bez znaków interpunkcyjnych, oszczędny w doborze środków poetyckiego wyrazu. Tytuł pozwala przypuszczać, że tekst jest zaledwie projektem, zalążkiem erotyku. Tradycja poezji miłosnej, zapoczątkowana w czasach antyku, podtrzymywana w kolejnych epokach literackich, jest – wydawałoby się – tak trwała jak uczucie łączące ludzi. Tymczasem współczesne relacje interpersonalne i ich poetyckie zapisy odbiegają od wzorców – Pieśni nad pieśniami, sonetów Petrarki, westchnień romantyków. Poezja miłosna wynosiła na piedestał ukochaną osobę, rozwodziła się nad dziwnym stanem, w jakim znajdował się zakochany, mówiła o tęsknocie, pożądaniu, dążyła do zmysłowych opisów, ukazywała to i owo / na przykład rzęsy. Obecnie trudno nazwać wprost konkretne przejawy rzeczywistości. Do ich opisu najlepiej nadaje się ukazanie tła, negatywu, semantycznego przeciwieństwa. W pierwszej części wiersza podmiot ogłasza, że biel / najlepiej opisać szarością / ptaka kamieniem. To, co czyste, nieskazitelne, doskonałe, współcześnie ukazuje się przez to, co szare, zmącone, zaprzeczające doskonałości. Życie, lotność, lekkość (ptaka) oddaje się przez martwotę, ciężar, bezwładność (kamienia), zaś słoneczniki najlepiej ukazać w grudniu, kiedy w naturze nie kwitną. Poezja współczesna, podobnie jak odbiór świata w ogóle, odbiega od dawnego modelu hołdującego odwzorowywaniu rzeczywistości. Prawda o otoczeniu współczesnego człowieka jest oddawana innymi metodami niż dawniej – opisem chleba / jest opis głodu. Uczucie zaspokojenia głodu przynosi wielką zmysłową rozkosz, która dawniej była tematem erotyków. Smak chleba, jego porowata struktura, wilgotność i miękkość są źródłem doznań wywołujących skojarzenia z aktem miłosnym: piersi brzuch uda Kybele (frygijska bogini nazywana „Wielką Matką”, macierz bogów, azjatycki odpowiednik greckiej Rei, czczona podczas hałaśliwych procesji z muzyką, podczas których zadawano sobie rany mieczem11). Analogicznie opisem wody jest opis pragnienia, a więc jej braku. Współczesność odwróciła pojęcia i sensy, dlatego przedstawienie zwyczajnych elementów świata, uczuć, kolorów, natury, pokarmu, nie może być takie jak dawniej. Prawda o rzeczywistości ukazywana jest – paradoksalnie – przez braki. Zatarły się granice między realnymi przedmiotami i ich obrazem (obłoki i drzewa wchodzą / w lustro). Jak w tej nowej sytuacji opisać miłość? Można to zrobić tylko w jeden sposób – ukazując Brak głód / nieobecność / ciała. Ów współczesny erotyk jest pozbawiony sztafażu środków wypracowanych dla tego rodzaju poezji na przestrzeni epok. Odpowiada jednak nowym czasom, gdzie zamiast miłości odczuwa się jej brak, zamiast fizycznej bliskości drugiej osoby – jej nieobecność. W epoce wielkich osiągnięć technicznych człowiek zatracił zdolność kontaktowania się z innymi ludźmi, nie potrafi żyć normalnie i zwyczajnie, po prostu, opisywać swoich stanów, przeżyć i uczuć, ani przekazać wniosków płynących z obserwacji otoczenia. Nie można się więc spodziewać poezji miłosnej w dawnym stylu, pozostał zaledwie szkic do erotyku, marzenie o nim, tak jak marzenie o niemożliwej do spełnienia miłości.