'Ferdydurke' jako uniwersalne dzieło filozoficzno-psychologiczne



Ferdydurke jako uniwersalne dzieło filozoficzno-psychologiczne Dyskusja o formie, jaka odbywa się na kartach Ferdydurke, dotyczy przedstawionych tam postaci i modeli ich zachowania. Jak wskazaliśmy wyżej, dzieło jest nowatorskie nie tylko pod względem tematycznym, ale również jako przykład powieści awangardowej, wyraźnie odmiennej od tradycji epickiej. Jest to satyryczna wizja sztywnych reguł i póz rządzących ludźmi wtopionymi w różne środowiska. Wyśmianie schematów szkolnych, mody na nowoczesność, hierarchii warstw społecznych jest zbudowane na zabiegach groteskowych. Absurdalne przygody Józia wynikają z posądzenia o niedojrzałość. Próby obrony przed narzucanymi formami prowadzą jednak donikąd i również są tu ośmieszone. Można więc uznać, że jest to zabawna opowieść o losach bohatera zaplątanego w sidła wewnętrznego konfliktu pomiędzy wiekiem świadczącym o dorosłości a poczuciem niedojrzałości. Tymczasem Ferdydurke, przy sporym ładunku komizmu i groteski, jest utworem w gruncie rzeczy poważnym i doniosłym, sytuującym się w nurcie rozważań o koncepcji człowieka i relacjach międzyosobowych w społeczeństwie. Utwór Gombrowicza jest w dużej mierze powieścią psychologiczną, opartą na przejętej z psychologii technice behawiorystycznej – tzn. opisu postaci poprzez elementy zewnętrzne (głównie zachowanie). Z takiego ujęcia wyrasta ogląd i ocena osób przedstawionych w Ferdydurke oraz system symbolicznych pojęć określających ich sposób istnienia. Z kolei stwierdzenie, że człowiek funkcjonuje w społeczeństwie zamknięty w jakiejś formie, z przypiętą „gębą”, prowadzi do konstatacji, że nie jest to jego jedyne oblicze, a na pewno nie ma wiele wspólnego ze szczerością i prawdą. Jest więc istotą rozdwojoną pomiędzy to, co oficjalne, a to, co nieoficjalne, osobiste, ukrywane, ocierające się nieraz o śmieszność. Człowiek popada w konflikt z własną formą, poszukuje ucieczki, przeżywa w związku z tym lęki egzystencjalne (tu ukazane groteskowo, a więc tym bardziej wyraziście i dosadnie). Ujęcie behawiorystyczne ustępuje niekiedy rozważaniom wyrosłym z ducha psychoanalizy – Józio śni, widzi siebie (sobowtór), sięga do pomysłów rodem z analizy freudowskiej – próba zwrócenia na siebie uwagi Zuty oraz zmuszenia jej do złamania własnej formy (np. okaleczona mucha obok róży w sportowym bucie), oparta na przewidywaniu jej reakcji. Gombrowicz jako agnostyk nie analizuje relacji jednostki ludzkiej do Boga, widzi ją tylko jako ustawioną względem innych ludzi. Jednak – pozbawiona Boga – nie jest, jak by się mogło wydawać wolna i w pełni samodzielna, ponieważ zniewalają ją otaczające osoby. Owe psychologiczne rozważania sytuują się na pograniczu filozofii i socjologii. Człowiek – jak stwierdza autor – jest istotą społeczną. Koncepcja człowieka, jego sposób istnienia zależy od grupy rodzinnej, zawodowej, środowiskowej, w której przyszło mu żyć. Jest taki, a nie inny, bo takim chce go widzieć otoczenie, bo taką formę narzucają mu warunki, sytuacje, ludzie. Ferdydurke jest dziełem trudnym do jednoznacznej klasyfikacji gatunkowej. Jan Błoński odkrył w nim przypowieść, sparodiowaną bajkę, powiastkę filozoficzną, powieść satyryczną, obyczajową i psychologiczną15, Artur Sandauer dostrzega w Ferdydurke prekursorkę powieści egzystencjalnej.16 Można tu jeszcze mówić o fantastyce, karnawalizacji, parodii, surrealizmie, najprościej jednak pozostać przy pojemnym określeniu, że jest to powieść awangardowa, groteskowa o bardzo złożonej strukturze. Przyjęła się równie ogólna, wynikająca z tematyki i konstrukcji dzieła, opinia, że Ferdydurke to utwór filozoficzno-psychologiczny. Jakkolwiek staralibyśmy się określić to dzieło pod względem gatunkowym, nie ulega wątpliwości, że ma ono wymiar uniwersalny. Jest próbą określenia miejsca człowieka w społeczeństwie oraz wynikających z tego faktu konsekwencji. Przedstawione postaci, zdarzenia i „gęby” są tylko przykładami wielu możliwości, zaś umieszczenie ich w otoczce absurdu prowadzi do uogólnienia, stwarza dystans do konkretu. W tym sensie trudno odmówić racji tym, którzy dostrzegają w Ferdydurke paraboliczność – ona sama jest już przesłanką uniwersalizmu. Po kilkudziesięciu latach od wydania utworu, po zmianach ustrojowych i społecznych, przesłanie o dostosowywaniu się człowieka do oczekiwań otoczenia oraz o wewnętrznej niezgodzie na narzucane schematy jest nadal czytelne i aktualne. Uniwersalizm utworu znacznie wzmocniło odejście autora od poetyki realizmu – osadzenia w jasno określonym czasie i warunkach.

'Ferdydurke' jako uniwersalne dzieło filozoficzno-psychologiczne

Materiały

Co wnosi lektura "Rozmowy z katem" Utwór jest ciekawy ze względu na powstanie w tak specyficznych okolicznościach i z bohaterem o takiej przeszłości. Autor spędza kilka miesięcy w celi z Jürgenem Stroopem, oficerem SS, likwidatorem warszawskiego getta i Schielke. Stroop zachęcony do zwierzeń opowiada o swoim dzieciństwie i rozwoju kariery w NSDAP, podporządkowany ślepo ideologii ...

Formy reklamy w dziennikach Formy reklamy w dziennikach  Podstawową formą reklamy w dziennikach jest reklama mo¬dułowa - strony podzielone są na pewną określoną liczbę modułów, z których można tworzyć reklamy o prawie dowolnych formatach, będących wielokrotnością wymiarów jednego modułu.  W dziennikach mamy do dyspozycji dwa rodzaje stron: tańsze ogł...

Motyw domu i rodziny - przykłady MOTYW DOMU: 1. Jan Kochanowski. 2. Adam Mickiewicz \"Pan Tadeusz\". 3. Eliza Orzeszkowa \"Nad Niemnem\". 4. Henryk Sienkiewicz \"Potop\". 5. Gabriela Zapolska \"Moralność pani Dulskiej\". 6. Stefan Żeromski \"Przedwiośnie\". 7. Zofia Nałkowska \"Granica\". MOTYW RODZINY: 1. Molier \"Świętoszek\". 2. Julian Ursyn Nie...

Gatunki literackie średniowiecza Średniowiecze przejęło wiele gatunków uprawianych już wcześniej, takich jak pieśń, tragedia, komedia, historia czy satyra. Jednak średniowieczna literatura stworzyła również kilka nowych gatunków: MISTERIUM: Było to widowisko sceniczne, którego treść dotyczyła głównie motywów z Nowego i Starego testamentu. Prezentowało ono fragment dzi...

Polski romantyzm w "Odzie do młodości" i "Romantyczności" Program polskiego romantyzmu zawarty w „Odzie do młodości” i „Romantyczności” A. Mickiewicza. Ballada „Romantyczność” bezpośrednio prezentuje romantyczny punkt widzenia na sprawy tego świata – ukazuje, czym jest owa romantyczność – i jak przebiega spór romantyków z klasykami. Mickiewicz w swy...

Spór pokoleń pozytywizmu Po klęsce powstania styczniowego nastąpił upadek wartości romantycznych „starego\" po-kolenia. „Młodzi\" odrzucali tradycję literacką: Biblię, historię, folklor. Tematem twórczości stała się teraźniejszość; krytyka rzeczywistości. Etos walki zmienił się w etos pracy, indywi-dualizm - w zbiorowość. Romantycy kreowali bohatera tragic...

Analiza przeżyć wewnętrznych Wokulskiego Stanisław Wokulski był bogatym kupcem, który wszystko co posiadał zdobył dzięki własnej ciężkiej i uczciwej pracy. Najbliżej chyba Wokulskiemu do wzorca rycerza minionych wieków, który całe swe życie, każdą potyczkę z przeciwnościami losu rzucał jako dar do nóg ukochanej. Przez całe swoje życie Wokulski musiał mieć pasję, której bezgranicznie...

Gatunki publicystyczne gatunki publicystyczne Gatunki należące do tej grupy znajdują się na pograniczu literatury pięknej i innych form piśmiennictwa esej gatunek wypowiedzi krytyczne, naukowej czy filozoficznej, w którym obok elementów wykładu występują składniki anegdotyczne, opisy literackie, a bohater zostaje niekiedy dość wszechstronnie scharakteryzowany. fel...